De Duitse boekhandelwereld is in opschudding nadat drie onafhankelijke boekhandels op het laatste moment zijn uitgesloten van de Deutsche Buchhandlungspreis, een jaarlijkse prijs voor onafhankelijke boekwinkels. De beslissing van de minister voor Cultuur Wolfram Weimer leidde tot felle kritiek van uitgevers, auteurs en andere boekhandels – en heeft inmiddels geleid tot solidariteitsacties, juridische stappen en het afblazen van de officiële prijsuitreiking.
De kwestie speelt zich af in de aanloop naar de Leipziger Buchmesse, een van de belangrijkste literaire evenementen in Duitsland.
Boekhandels solidair met uitgesloten collega’s
In een gezamenlijke verklaring hebben 115 van de 118 genomineerde boekhandels zich solidair verklaard met de drie uitgesloten winkels. Zij protesteren tegen het besluit om de boekhandels uit Bremen, Göttingen en Berlijn alsnog van de prijs uit te sluiten.
Sommige boekhandels willen zelfs een stap verder gaan. De Leipziger boekhandel Rotorbooks stelde voor om het prijzengeld te delen met de uitgesloten collega’s. Volgens een eerste inventarisatie is inmiddels meer dan de helft van de genomineerde boekhandels bereid een deel van hun geld over te maken naar het Sozialwerk des Deutschen Buchhandels, een fonds binnen de Duitse boekensector. Op die manier zouden ook de uitgesloten winkels alsnog een financiële erkenning kunnen krijgen.
Daarnaast zijn de drie boekhandels uitgenodigd om ondanks alles aanwezig te zijn bij de festiviteiten rond de Leipziger Buchmesse.
Prijsuitreiking afgeblazen
Kort nadat deze solidariteitsactie bekend werd, besloot Wolfram Weimer de officiële prijsuitreiking volledig af te gelasten. Volgens het ministerie dreigde het debat over de uitsluiting van de drie boekhandels de ceremonie te overschaduwen. In een verklaring stelde Weimer dat de prijs niet “beschadigd” mocht raken door de controverse en dat een waardige uitreiking daardoor niet meer mogelijk was.
De minister verdedigde zijn besluit opnieuw met verwijzingen naar “verfassungsschutzrelevante Erkenntnisse”. Daarmee doelt hij op informatie van de Verfassungsschutz, de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst die extremistische activiteiten in de gaten houdt.
Welke concrete informatie daarbij een rol speelt, heeft het ministerie tot nu toe niet bekendgemaakt. Juist dat gebrek aan transparantie zorgt voor extra kritiek binnen de culturele sector.
Kritiek op rol van veiligheidsdienst
Een belangrijk punt van kritiek is dat de Verfassungsschutz überhaupt betrokken is bij de beoordeling van culturele instellingen.
De jury van de Deutsche Buchhandlungspreis had oorspronkelijk 118 boekhandels geselecteerd voor een onderscheiding. Volgens de jury zijn de drie boekhandels pas later door het ministerie van de lijst geschrapt. De jury distantieerde zich bovendien van de procedure waarbij de veiligheidsdienst mogelijke prijswinnaars zou controleren.
Critici vrezen dat hiermee een politiek precedent ontstaat waarbij culturele instellingen op basis van veiligheidsinformatie worden uitgesloten van subsidies of prijzen.
Protest tijdens Leipziger Buchmesse
Actiegroep Leipzig nimmt Platz heeft inmiddels een protestdemonstratie aangekondigd op 18 maart op de Augustusplatz, een dag voor de opening van de Leipziger Buchmesse. Volgens woordvoerder Irena Rudolph-Kokot raakt de kwestie aan de vrijheid van kunst en cultuur. “Wie vandaag boekhandels uitsluit, kan morgen boeken uitsluiten”, waarschuwt zij.
De organisatoren roepen deelnemers op om boeken mee te nemen naar het protest. Een vergelijkbare actie vond enkele jaren geleden ook plaats tijdens de Leipziger Buchmesse, toen demonstranten protesteerden tegen de aanwezigheid van extreemrechtse uitgevers op de beurs.
Juridische strijd tegen de minister
De drie uitgesloten boekhandels – Golden Shop uit Bremen, Rote Straße uit Göttingen en Zur schwankenden Weltkugel uit Berlijn – zijn inmiddels een juridische procedure gestart tegen minister Weimer.
Hun advocaten beschuldigen hem er bovendien van de boekhandels verkeerd te hebben geïnformeerd. In een e-mail van februari zou Weimer hebben geschreven dat de winkels niet door de onafhankelijke jury waren geselecteerd. Volgens de jury zelf klopt dat niet: zij had alle 118 boekhandels wel degelijk voorgedragen.
Als dat klopt, kan dat het conflict verder laten escaleren. De advocaten onderzoeken inmiddels of zij naast de rechtszaak ook een formele klacht tegen de minister willen indienen.
Politieke gevoeligheid rond cultuurbeleid
De controverse laat zien hoe gevoelig cultuurpolitiek in Duitsland kan zijn. De Deutsche Buchhandlungspreis werd juist ingesteld om onafhankelijke boekhandels te ondersteunen, die onder druk staan door onlinehandel en grote ketens.
Dat nu juist deze prijs het middelpunt wordt van een politiek conflict, komt op een moment waarop de Duitse boekensector zich voorbereidt op de Leipziger Buchmesse – traditioneel een viering van literatuur en vrije meningsuiting.
