De uitreiking van de Duitse boekhandelprijs tijdens de Leipziger Buchmesse gaat dit jaar niet door. Dat heeft de Duitse staatsminister voor Cultuur Wolfram Weimer besloten nadat een conflict was ontstaan over de uitsluiting van drie boekhandels van de nominaties. Volgens het ministerie zou de controverse inmiddels zo groot zijn geworden dat een feestelijke ceremonie “niet meer passend” zou zijn. De prijs zelf wordt nog wel toegekend, maar de gebruikelijke uitreiking op de boekenbeurs in Leipzig is geschrapt.
Minister veroorzaakte zelf de controverse
De politieke rel begon toen Wolfram Weimer drie boekhandels van de nominaties verwijderde. Het gaat om de winkels Zur schwankenden Weltkugel in Berlijn, The Golden Shop in Bremen en Rote Straße in Göttingen.
Het ministerie verklaarde dat er “verfassungsschutzrelevante Erkenntnisse” waren. Daarmee wordt bedoeld dat er volgens de Verfassungsschutz – de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst – informatie bestaat die mogelijk relevant is voor extremisme of staatsveiligheid.
Wat die informatie precies inhoudt, is echter niet bekendgemaakt. Het zogenoemde Haber-procedure maakt het mogelijk dat ministeries bij de Verfassungsschutz navragen of er informatie bestaat over organisaties die overheidsgeld ontvangen of aanvragen. De veiligheidsdienst mag daarbij alleen bevestigen dat er informatie is, maar niet wat die inhoudt.
Boekhandels stappen naar de rechter
De drie boekhandels zijn uitgesproken links georiënteerd en organiseren vaak politieke debatten en culturele bijeenkomsten. Ze hebben in eerdere jaren al meerdere keren de Duitse boekhandelprijs ontvangen. Hun advocaten hebben aangekondigd naar de rechter te stappen tegen de uitsluiting. Volgens hen is het mogelijk dat zelfs scherpe kritiek op de regering al voldoende kan zijn geweest om de beslissing te rechtvaardigen.
De zaak heeft ook in de Duitse culturele sector tot grote kritiek geleid. Onder meer leden van de schrijversorganisatie PEN en voormalige juryleden spraken van een problematische ingreep in de vrijheid van kunst en meningsuiting.
Normaal een puur vakjurybesluit
De Duitse boekhandelprijs wordt sinds 2015 uitgereikt aan kleine onafhankelijke boekwinkels die zich bijzonder inzetten voor literatuur, debat en leesbevordering. Ongeveer honderd boekhandels ontvangen jaarlijks een prijs van 7.000 tot 25.000 euro.
De selectie gebeurt normaal door een onafhankelijke vakjury uit de boekensector. Die kiest tot 118 genomineerden. Het ministerie van Cultuur – formeel de Beauftragte der Bundesregierung für Kultur und Medien (de federale cultuurautoriteit) – bevestigt die lijst doorgaans zonder inhoudelijke wijzigingen.
Dat een minister nu zelf in de nominaties heeft ingegrepen, is daarom uitzonderlijk. Precies dat punt vormt de kern van de huidige controverse.
Breder debat over cultuur en staatsinvloed
De affaire raakt aan een gevoelige vraag binnen de Duitse cultuurpolitiek: hoe ver mag de overheid gaan bij het toekennen van culturele subsidies en prijzen? Enerzijds wil de overheid voorkomen dat publiek geld bij extremistische organisaties terechtkomt. Anderzijds vrezen critici dat politieke instanties zich zo met artistieke of culturele keuzes gaan bemoeien.
Volgens het ministerie zal later een openbare discussie worden georganiseerd over kunstvrijheid, staatssteun en de rol van culturele prijzen.
Prijs gaat wel door, maar zonder ceremonie
Hoewel de ceremonie op de Leipziger Buchmesse is geschrapt, wordt de prijs zelf wel uitgereikt. De geselecteerde boekhandels ontvangen hun prijzengeld en certificaat rechtstreeks van het ministerie. De bekendmaking van de hoofdprijzen zal op een andere manier plaatsvinden, maar details daarover zijn nog niet bekend.
Voor de drie uitgesloten boekhandels staat ondertussen meer op het spel dan alleen de prijs. Zij willen vooral dat duidelijk wordt waarom zij van de lijst zijn geschrapt – en wie daarvoor uiteindelijk verantwoordelijk was.
