Hamburg beleeft vandaag (zondag 12 oktober 2025) een zeldzaam democratisch moment. De inwoners van de Hanzestad mogen niet één, maar twee keer stemmen. Op het stembiljet staan twee zogenaamde Volksentscheide — referenda waarbij burgers rechtstreeks kunnen meebeslissen over nieuwe wetgeving. Het gaat om een proef met een onvoorwaardelijk basisinkomen én om de vraag of Hamburg al in 2040 klimaatneutraal moet zijn.
Twee Volksentscheide op één dag
Zo’n dubbele volksstemming is uitzonderlijk. Het is de eerste keer sinds het mislukte referendum over de Olympische Spelen van 2015 dat de inwoners van Hamburg zich opnieuw rechtstreeks over wetgeving kunnen uitspreken. Beide initiatieven kwamen tot stand via het systeem van Volksgesetzgebung — een vorm van directe democratie waarbij burgers via handtekeningen een referendum kunnen afdwingen.
Ruim 1,3 miljoen inwoners zijn stemgerechtigd. De stembureaus zijn geopend van acht uur ’s ochtends tot zes uur ’s avonds. Een voorstel wordt alleen aangenomen als er meer ‘ja’- dan ‘nee’-stemmen zijn én als minstens twintig procent van alle stemgerechtigden vóór stemt. Dat komt neer op ongeveer 260.000 geldige ja-stemmen per voorstel.
Wat houdt het basisinkomen in?
De eerste volksstemming draait om de vraag of Hamburg een proefproject moet starten met een zogenoemd bedingungsloses Grundeinkommen — een onvoorwaardelijk basisinkomen. De initiatiefgroep “Hamburg testet Grundeinkommen” wil dat 2.000 representatief geselecteerde inwoners drie jaar lang een vast maandelijks bedrag ontvangen, ongeacht inkomen of vermogen.
Volgens het voorstel zou dat in het eerste jaar 1.346 euro per maand zijn, plus een bijdrage voor de ziektekostenverzekering. Het bedrag stijgt jaarlijks mee met de inflatie. Wie zelf inkomsten heeft, ziet die gedeeltelijk verrekend: hoe lager het eigen loon, hoe hoger het uitgekeerde basisinkomen. Het project zou ongeveer 50 miljoen euro kosten, waarvan 42 miljoen voor de uitkeringen en 8 miljoen voor onderzoek en uitvoering.
De bedoeling is te onderzoeken hoe een basisinkomen het leven van mensen verandert: heeft het invloed op werk, gezondheid, sociale participatie of onderwijskansen? De initiatiefnemers hopen dat het experiment laat zien hoe een eerlijker en toekomstbestendiger sociaal stelsel kan worden ingericht.
Veel kritiek op het plan
Toch zijn de meeste partijen in de Hamburgse Bürgerschaft (het stadsparlement) tegen. Alleen Die Linke steunt het plan openlijk. De SPD en de Groenen, die samen de regering van Hamburg vormen, vinden het project te duur en wetenschappelijk overbodig, omdat elders al vergelijkbare experimenten hebben plaatsgevonden. Ook wijzen zij erop dat het voorstel feitelijk niet volledig onvoorwaardelijk is, omdat inkomsten worden verrekend.
De CDU noemt het plan “kostbaar en onrijp”. De liberale FDP en de rechts-populistische AfD pleiten eveneens voor een ‘nee’. De vakbondsgerichte Hans-Böckler-Stiftung waarschuwt bovendien dat een basisinkomen als een “trojaans paard” kan werken: de hoge kosten zouden kunnen leiden tot het afschaffen van andere sociale voorzieningen, waaronder de pensioenen. Bovendien, zo vrezen critici, zou het bedrijven aanmoedigen om lagere lonen te betalen, omdat het basisinkomen het verschil deels zou opvangen.
Tweede stemming: klimaatneutraal in 2040?
Het tweede referendum, “Hamburger Zukunftsentscheid”, richt zich op het klimaatbeleid. De initiatiefnemers willen dat Hamburg al in 2040 klimaatneutraal is — vijf jaar eerder dan nu in de wet vastgelegd. Daarvoor moet het Klimaschutzgesetz (klimaatbeschermingswet) worden aangepast, met duidelijke tussendoelen en jaarlijkse CO₂-limieten voor alle sectoren, van industrie tot particuliere huishoudens.
Ook sociale rechtvaardigheid maakt deel uit van het voorstel. Zo mogen de kosten van woningisolatie of verduurzaming slechts beperkt worden doorberekend aan huurders, terwijl verhuurders via subsidies en leningen gecompenseerd zouden worden.
Volgens wetenschappelijke instituten zoals het Hamburg Institut en het Öko-Institut is klimaatneutraliteit in 2040 technisch haalbaar, maar alleen met ingrijpende maatregelen: alle gas- en olieketels moeten worden vervangen, het verkeer zou grotendeels elektrisch moeten worden en in de stad zou tempo 30 de norm moeten worden.
Voorstanders en tegenstanders
Ruim zeventig wetenschappers hebben de klimaat-initiatiefnemers in een open brief gesteund. Zij vinden dat Hamburg als grote havenstad een bijzondere verantwoordelijkheid heeft om voorop te lopen in de energietransitie. De huidige wetgeving, zeggen zij, garandeert niet dat de gestelde doelen echt worden gehaald.
De regerende SPD en Groenen, samen met CDU, FDP en AfD, raden echter af om vóór te stemmen. Zij wijzen erop dat Hamburg al een ambitieus klimaatplan heeft en dat een extra verplichting tot 2040 de stad financieel en organisatorisch zou overbelasten. Ook de Kamer van Koophandel, de Handwerkskammer en diverse vastgoedverenigingen waarschuwen voor forse stijgingen van de woonkosten als de plannen worden uitgevoerd.
Een zeldzaam democratisch moment
Voor de inwoners van Hamburg is deze zondag hoe dan ook bijzonder. Zelden krijgen burgers in Duitsland zo direct invloed op fundamentele politieke keuzes. Of Hamburg in de toekomst als proeftuin voor een basisinkomen fungeert en zijn klimaatdoelen fors aanscherpt, zal vanavond duidelijk worden zodra de stemmen zijn geteld.
