Ook dit jaar staat Berlijn rond 8 en 9 mei in het teken van grote herdenkingen bij de Sovjet-monumenten in de stad. Maar naast de herinnering aan het einde van de Tweede Wereldoorlog maken de Duitse autoriteiten zich opnieuw zorgen over Russische propaganda en desinformatie. Vooral bij de Sovjet-gedenktekens in Treptower Park, Tiergarten en Schönholzer Heide worden grote bijeenkomsten verwacht van pro-Russische groepen en aanhangers van Vladimir Poetin.
Vorig jaar was 8 mei in Berlijn nog een eenmalige officiële feestdag vanwege de 80e verjaardag van het einde van de oorlog. Dit jaar is dat niet het geval, maar de datum blijft politiek en maatschappelijk uiterst gevoelig.
Extra veiligheidsmaatregelen in Berlijn
De Berlijnse politie heeft voor de herdenkingsdagen opnieuw uitgebreide verboden ingesteld. Onder meer oorlogssymbolen en bepaalde Russische propagatekens zijn verboden bij de monumenten. Volgens de politie bestaat het risico dat de bijeenkomsten worden gebruikt om geweld te verheerlijken, mensen te intimideren of politieke spanningen verder aan te wakkeren.
De Duitse hoofdstad geldt al jaren als een belangrijk centrum voor Russische invloedscampagnes in Europa. Dat heeft niet alleen te maken met de historische betekenis van Berlijn, maar ook met de aanwezigheid van Russische instellingen, media en netwerken.
Waarom juist Berlijn belangrijk is voor Moskou
Volgens politicologe en Ruslanddeskundige Susanne Spahn speelt Berlijn een bijzondere symbolische rol in de Russische propaganda. “Hier staan de grote, symbolische Sovjet-monumenten”, aldus Susanne Spahn in de Berliner Morgenpost. “Berlijn blijft als voormalige door het Rode Leger bezette hoofdstad van nazi-Duitsland een betekenisvolle plek.”
Spahn wijst erop dat Russische staatsmedia ondanks Europese sancties nog altijd actief vanuit Duitsland berichten. Ook zouden online alternatieven voor het inmiddels verboden Russische staatsmedium RT (voorheen Russia Today) nog steeds beschikbaar zijn.
Daarnaast noemt zij het Russische Huis aan de Friedrichstraße en de Russische ambassade Unter den Linden belangrijke spelers bij de verspreiding van Kremlin-narratieven. Volgens Spahn is de Russische ambassadeur Sergej Netsjajev bijzonder actief in politieke en mediakringen.
Kremlin gebruikt Tweede Wereldoorlog voor oorlog in Oekraïne
De Duitse politicologe benadrukt dat de discussie niet draait om het verbieden van herdenkingen voor de miljoenen slachtoffers van de oorlog. De voormalige Sovjet-Unie verloor tijdens de Tweede Wereldoorlog naar schatting 27 miljoen mensenlevens, onder wie ook miljoenen Oekraïners en Belarussen.
Volgens Spahn schuilt het probleem vooral in het politieke gebruik van die geschiedenis. “Het probleem bestaat erin dat de strijd in de zogenoemde Grote Vaderlandse Oorlog wordt gebruikt om Poetins strijd in Oekraïne sinds 2022 te legitimeren”, aldus Susanne Spahn in de Berliner Morgenpost.
In de officiële Russische beeldvorming wordt de oorlog tegen Oekraïne geregeld voorgesteld als een strijd tegen ‘fascisme’. Ook antiwesterse boodschappen en kritiek op de NAVO spelen daarin een belangrijke rol.
Duitse zorgen over desinformatie
Duitsland geldt volgens experts als een belangrijk doelwit van Russische desinformatiecampagnes. Dat heeft onder meer te maken met de economische betekenis van Duitsland binnen de Europese Unie en de vroegere energiebanden tussen beide landen. Volgens Spahn slaan Kremlin-narratieven vooral in delen van Oost-Duitsland relatief sterk aan. Zij verwijst naar peilingen waaruit blijkt dat de steun voor militaire hulp aan Oekraïne in Oost-Duitsland aanzienlijk lager ligt dan in het westen van het land.
De politicologe noemt daarbij ook de rol van de AfD, de rechts-populistische partij die in sommige regio’s van Oost-Duitsland bijzonder sterk staat. In bepaalde milieus wordt Poetin volgens haar gezien als een krachtige autoritaire leider.
Opvallende coalities rond Russische herdenkingen
Tijdens de herdenkingsdagen komen volgens Duitse media zeer uiteenlopende groepen samen: van pro-Russische activisten en delen van de vredesbeweging tot radicaal-linkse en extreemrechtse organisaties. Ook de zogenaamde Nachtwolven — een pro-Kremlin motorclub uit Rusland met Duitse afdelingen — duiken geregeld op bij dergelijke bijeenkomsten. De Duitse autoriteiten proberen daarom een balans te vinden tussen vrije herdenking en het tegengaan van propaganda en politieke beïnvloeding.
Meer aandacht voor mediawijsheid
Volgens Spahn ligt de oplossing uiteindelijk niet alleen bij verboden of sancties, maar ook bij betere voorlichting. Scholen, maatschappelijke organisaties en onderwijsinstellingen zouden volgens haar meer moeten investeren in mediawijsheid en het herkennen van desinformatie. De discussie raakt in Duitsland aan een bredere vraag: hoe moet een democratie omgaan met buitenlandse propaganda, zonder daarbij het recht op herdenking en vrije meningsuiting te beperken?
Politieke spanningen zichtbaar op straat
Niet alleen bij de Sovjet-monumenten, maar ook rond de Brandenburger Tor waren op 8 mei demonstraties en politieke acties zichtbaar. Duitsland Vandaag legde de sfeer in het centrum van Berlijn vast. Op de beelden zijn onder meer rode vlaggen, anti-oorlogsleuzen en een symbolische protestactie tegen kernwapens te zien
