In Berlijn is een discussie ontstaan over de toekomst van de laatste overgebleven delen van een bunkercomplex dat ooit behoorde tot Hitlers Nieuwe Rijkskanselarij. Op de plek moeten woningen en kantoren verrijzen, maar erfgoeddeskundigen en historici vinden dat daarmee een belangrijk stuk geschiedenis verloren dreigt te gaan.
De discussie laat zien hoe ingewikkeld de omgang met beladen historische locaties nog altijd is in de Duitse hoofdstad.
Woningnood tegenover historisch erfgoed
Op een braakliggend terrein tussen de Brandenburger Tor en de Potsdamer Platz wil een projectontwikkelaar een woongebouw met 66 appartementen en een kantoorgebouw realiseren. Berlijn kampt al jaren met een groot woningtekort, waardoor nieuwbouwprojecten politiek veel steun krijgen.
Toch richt het protest zich niet tegen de woningen zelf, maar tegen de geplande verdwijning van de bunkerresten.
De Berlijnse monumentenzorg en de vereniging Berliner Unterwelten, die zich bezighoudt met het onderzoek naar en behoud van ondergrondse bouwwerken, noemen de bunker van grote historische en wetenschappelijke waarde. Volgens hen gaat het om de laatste bewaard gebleven vooroorlogse bunker in het voormalige regeringskwartier van nazi-Duitsland.
Monumentenstatus strandde
Volgens de monumentenzorg is een poging om de bunker officieel als monument aan te wijzen mislukt na ingrijpen van de Berlijnse senaatsdienst voor stadsontwikkeling en bouwen.
De Berlijnse senator voor Bouwen, Christian Gaebler, verdedigt de keuze voor nieuwbouw. Volgens hem mag de bouw van woningen niet worden tegengehouden om een bunker te behouden die mogelijk een aantrekkingspunt voor neonazi’s zou kunnen worden.
Dat argument speelde eerder ook een rol bij de plek waar zich de zogenoemde Führerbunker bevond, waar Adolf Hitler zijn laatste dagen doorbracht. Na de oorlog werd die bunker grotendeels vernietigd en aan het zicht onttrokken. Tijdens de Duitse deling lag de locatie bovendien direct aan de Berlijnse Muur.
Toeristen zoeken de geschiedenis
Volgens de Süddeutsche Zeitung blijkt in de praktijk echter dat vooral buitenlandse toeristen naar deze plekken zoeken. Wie tegenwoordig de hoek van de Wilhelmstraße en Voßstraße bezoekt, treft vooral een parkeerplaats, een kinderdagverblijf en een Chinees restaurant aan. Zonder uitleg is nauwelijks zichtbaar dat zich hier ooit het machtscentrum van het nationaalsocialistische regime bevond.
Informatieborden over de geschiedenis zijn er vooral dankzij particuliere initiatieven, waaronder Berliner Unterwelten. De stad zelf heeft daar volgens de krant nauwelijks een rol in gespeeld.
Moeizame omgang met beladen locaties
De discussie past in een bredere ontwikkeling. Direct na de oorlog lag de nadruk op wederopbouw en het uitwissen van zichtbare sporen van het naziregime. Later groeide juist het besef dat historische locaties ook bewaard moeten blijven om het verleden zichtbaar te houden.
Dat gebeurde bijvoorbeeld bij de Topographie des Terrors, het documentatiecentrum op de voormalige locatie van de Gestapo en de SS, en bij het Huis van de Wannseeconferentie, waar in 1942 plannen werden uitgewerkt voor de systematische vernietiging van de Europese Joden. Beide locaties werden pas na jarenlang aandringen ingericht als gedenkplaats.
Nieuwe functie zonder verleden te vergeten
Volgens de krant heeft Berlijn sinds de val van de Muur vaker laten zien dat een nieuwe bestemming en historisch besef samen kunnen gaan. Een grote bunker uit de nazitijd deed in de jaren negentig dienst als technoclub en is tegenwoordig een expositieruimte voor hedendaagse kunst. De geschiedenis van het gebouw bleef daarbij zichtbaar.
Juist daarom stellen tegenstanders van de sloop dat ook de resterende bunker bij de voormalige Rijkskanselarij behouden kan blijven. Niet omdat Hitler daar zelf verbleef, de bunker was bedoeld voor personeel en tijdelijk ook voor omwonenden, maar omdat hij kan helpen het verhaal van het verdwenen bunkercomplex en het machtscentrum van het naziregime tastbaar te houden.
De uiteindelijke keuze draait daarmee om meer dan alleen woningbouw. Ze raakt ook aan de vraag hoe Berlijn zichtbaar wil blijven herinneren aan een van de donkerste hoofdstukken uit de Duitse geschiedenis.