Wie dezer dagen door Berlijn fietst of rijdt, ziet ze overal: posters aan lantaarnpalen met de oproep om het volksinitiatief Berlin werbefrei te steunen. De campagne wil minder commerciële reclame in de openbare ruimte – en gebruikt daarvoor zelf opvallend veel buitenreclame. Op zo’n 2.000 locaties in de stad moeten in totaal 4.000 posters komen te hangen. Volgens woordvoerder Fadi El-Ghazi zijn inmiddels op circa 1.200 plekken affiches aangebracht. De actie loopt sinds enkele weken en moet het initiatief zichtbaarder maken.
“We maken bewust reclame tegen reclame, ook al klinkt dat paradoxaal,” aldus de initiatiefnemers.
Wat wil Berlin werbefrei precies?
Het Volksbegehren (burgerinitiatief dat kan leiden tot een referendum) ging officieel van start op 9 januari. Het doel is niet om álle reclame uit Berlijn te verbannen. Winkels, klassieke reclamezuilen en reclame in bushokjes van de BVG (het Berlijnse openbaarvervoerbedrijf) zouden volgens het plan mogelijk blijven.
Waar de initiatiefnemers vooral op mikken, is een verbod op digitale commerciële reclame in de openbare ruimte. Denk aan grote LED-schermen met bewegende beelden en animaties.
Volgens de campagne zijn deze schermen:
-
energie-intensief
-
afleidend in het verkeer
-
medeverantwoordelijk voor lichtvervuiling
-
symbool van de commercialisering van publieke ruimte
Met name de bewegende en knipperende content wordt als storend ervaren. Overigens zouden ook de eigen posters van de campagne automobilisten of fietsers kunnen afleiden – een kritiekpunt dat tegenstanders niet laten liggen.
Hoe werkt een volksbegehren in Berlijn?
Een Volksbegehren is in Duitsland een instrument van directe democratie op deelstaatniveau. In dit geval gaat het om de deelstaat Berlijn, die tegelijkertijd een stad en een deelstaat is.
Om een volksentscheid (referendum) af te dwingen, moet de initiatiefgroep binnen vier maanden handtekeningen verzamelen van minstens zeven procent van de kiesgerechtigde Berlijners. Dat zijn momenteel circa 174.000 mensen. De deadline is 8 mei.
De tussenstand begin februari: slechts 1.800 ingediende handtekeningen. Dat is nog een lange weg te gaan.
Winter en concurrentie van andere initiatieven
Net als het parallel lopende volksinitiatief Berlin autofrei – dat een vergaand autoverbod binnen de S-Bahn-ring (het spoor dat als een cirkel om het centrum ligt) nastreeft – heeft Berlin werbefrei te maken met praktische obstakels.
De winter was in Berlijn dit jaar langer en kouder dan gebruikelijk, wat het verzamelen van handtekeningen op straat bemoeilijkt. Bovendien vissen meerdere burgerinitiatieven in dezelfde vijver van betrokken stadsbewoners.
Dit soort initiatieven past in een bredere Berlijnse traditie van directe democratie. Denk aan eerdere referenda over huisvestingsbeleid of klimaatmaatregelen. Tegelijkertijd laat de lage handtekeningenstand zien hoe moeilijk het is om een relatief abstract thema als reclamebeperking te mobiliseren.
Juridische kant: mag die campagne wel overal hangen?
De posters van Berlin werbefrei hangen aan lantaarnpalen en vallen onder de zogenoemde Sondernutzung (bijzondere benutting) van de openbare weg. Daarvoor is in Berlijn een vergunning van de stadsdistricten nodig.
Volgens het Landeswahlamt (deelstaatverkiezingsbureau) zijn dergelijke campagnes tijdens de verzamelperiode voor een Volksbegehren toegestaan, en maximaal een week daarna. Er kunnen beperkingen gelden wat betreft grootte, aantal en locatie van de posters, bijvoorbeeld ter bescherming van historische stadsgezichten of monumentale plekken.
Breder debat: wie bepaalt het straatbeeld?
De discussie raakt aan een fundamentele vraag: van wie is de openbare ruimte? Gemeenten verdienen geld met reclameconcessies, terwijl critici vinden dat publieke ruimte geen permanente commerciële etalage moet zijn.
Voor Nederland is dit debat herkenbaar. Ook in Nederlandse steden klinkt kritiek op digitale reclamezuilen en lichtvervuiling. Berlijn kan daarmee een interessante testcase worden: lukt het burgers om via directe democratie digitale reclame in te perken?
De komende maanden zullen uitwijzen of Berlin werbefrei voldoende handtekeningen verzamelt om een referendum af te dwingen. Tot die tijd blijft de stad in elk geval opvallend vol hangen met… reclame tegen reclame.
