Schrijver Cees Nooteboom is woensdag op 92-jarige leeftijd overleden op zijn geliefde eiland Menorca. Dat bevestigde uitgeverij De Bezige Bij.
Cees Nooteboom gold als een van de meest uitgesproken Europese schrijvers die Nederland heeft voortgebracht. Zijn werk bewoog zich al decennialang over grenzen heen: geografisch, cultureel en literair. Terwijl hij in Nederland vaak werd gezien als essayist en reiziger met een uitgesproken intellectuele signatuur, genoot hij in Duitsland een uitzonderlijke status als groot schrijver, wiens romans en essays breed gelezen en serieus besproken worden.
Een schrijver zonder vaste woonplaats
Nootebooms leven en werk werden gekenmerkt door beweging. Spanje, Duitsland en Nederland fungeren in zijn oeuvre niet als decor, maar als denkruimtes. Reizen was bij hem geen vlucht, maar een vorm van waarnemen. Zijn boeken draaiden om kijken, herinneren en het langzaam begrijpen van wat zich niet laat vastleggen.
Die houding plaatste hem buiten literaire modes. Hij schreef zelden over de actualiteit en liet zich niet meeslepen door het nieuws van de dag. Juist daardoor behielden zijn teksten hun geldigheid: ze vragen tijd, aandacht en herlezing.
Het laatste grote portret: bezoek op Menorca (2025)
Het laatste uitgebreide, actuele beeld van Nootebooms leven verscheen in 2025 in het boek De prullenmand heeft veel plezier aan mij van Thomas Heerma van Voss. De schrijver bezocht Nooteboom en zijn vrouw Simone Sassen op Menorca, waar Nooteboom sinds begin jaren zeventig jaarlijks verbleef en waar hij een groot deel van zijn werk had geschreven. In het gesprek werd duidelijk hoezeer Nootebooms wereld inmiddels was ingekrompen: hij verscheen sinds 2021 niet meer in het openbaar en kampte met parkinsonisme. Zijn taal was beknopter geworden, zijn geheugen liet hem soms in de steek, en Sassen fungeerde regelmatig als steun en anker. Tegelijk klonk er nog altijd de oude scherpte en onderkoelde humor door, en sprak hij met zichtbare hechting over het eiland als thuisbasis: “Ik heb hier op dit eiland mijn leven.” Het bezoek liet bovendien zien hoe belangrijk Sassen voor hem was geworden — niet alleen als partner, maar ook als praktische en mentale steun in het dagelijks bestaan.
Duitsland als tweede literaire thuis
In Duitsland vond Nooteboom een lezerspubliek dat zijn werk vanaf het begin serieus nam. Zijn boeken verschenen bij gerenommeerde uitgevers en werden uitvoerig besproken in de grote kranten en literaire tijdschriften. Waar hij in Nederland soms werd gezien als een schrijver “voor fijnproevers”, groeide hij in Duitsland uit tot een vaste waarde in het literaire landschap.
Met name zijn romans en essays worden daar gelezen als Europese literatuur in de volle betekenis van het woord: niet nationaal, niet modieus, maar geworteld in cultuurgeschiedenis en filosofische reflectie. Zijn omgang met tijd, herinnering en landschap sloot aan bij een Duitse literaire traditie waarin literatuur ook een vorm van denken is.
Een persoonlijke noot: Nooteboom op het podium
Wie Cees Nooteboom ooit heeft meegemaakt tijdens literaire avonden in Duitsland, herkent vooral zijn plezier in het vertellen. Tijdens optredens, onder meer in Berlijn, sprak hij over vertalen, taal en de onvermijdelijke misverstanden die daarbij ontstaan.
Hij deed dat aan de hand van anekdotes: over idiomen die zich niet laten verplaatsen, over vertalers die worstelen met betekenisverschuivingen, en over hoe een kleine verandering in een vertaling een heel andere wereld kan oproepen. Nooteboom vertelde met zichtbare lichtheid, nooit belerend, altijd met aandacht voor de mensen tegenover hem — vertalers, schrijvers, lezers.
Wat bijbleef was zijn energie. Ook op hoge leeftijd straalde hij een aanstekelijk enthousiasme voor literatuur uit. Het publiek reageerde met herkenning en humor. Literatuur was voor hem geen afgesloten domein, maar een levend gesprek dat zich steeds opnieuw liet voeren.
Tussen herinnering en verbeelding
In Nootebooms oeuvre spelen tijd en herinnering een centrale rol. Zijn personages bewegen zich vaak door landschappen die beladen zijn met geschiedenis, terwijl het heden voortdurend wordt gespiegeld aan wat verdwenen is. Die thematiek verbindt zijn fictie met zijn essays en reisboeken.
Juist deze manier van schrijven maakte zijn werk voor Duitse lezers herkenbaar. De omgang met verleden en breuklijnen, met Europa als idee en ervaring, sloot aan bij een cultuur waarin literatuur vaak meer is dan vermaak alleen.
Plaats in de literatuur
Cees Nooteboom nam een eigen positie in binnen de Nederlandse literatuur: buiten scholen, buiten generaties, buiten modes. Tegelijk werd hij in Duitsland en daarbuiten gelezen als vertegenwoordiger van een bredere Europese literaire traditie.
Zijn werk vormde een brug tussen talen en culturen — niet door te vereenvoudigen, maar door hun complexiteit serieus te nemen. Daarmee liet hij een oeuvre na dat zich blijft verzetten tegen eenduidige etiketten.
