Barrie Kosky en Kafka’s Het Proces
De Duits-Australische opera- en theaterregisseur Barrie Kosky heeft voor het Berliner Ensemble Franz Kafka’s roman Het Proces bewerkt. In een interview met Tagesspiegel lees ik dat hij al bij het begin van de repetities zijn acteurs duidelijk heeft gemaakt dat nazi’s en de Shoah (Holocaust) dit keer geen rol spelen. Volgens Kosky zijn humor en existentiële vragen bij Kafka onlosmakelijk met elkaar verbonden. “Als hij zijn vrienden nieuwe teksten voorlas, kon hij vaak niet verder omdat hij zo hard moest lachen. Die combinatie is noch Duits noch Tsjechisch, dat is onmiskenbaar Joods”, aldus Kosky.
Een misverstand rond Kafka
In de bijdrage vraagt interviewer Uwe Friedrich zich hardop af of de Duitse receptiegeschiedenis van Kafka dus één groot misverstand is. Kafka zou donker schrijven en het zou altijd om de ondergang gaan, schrijft hij. Vervolgens laat hij Kosky (natuurlijk) het tegendeel beweren: “Kafkas grote romans kunnen ook gelezen worden als macabere, gitzwarte komedies. In plaats daarvan werd hij al direct na zijn dood vooral gezien als een zeer serieuze, lijdende figuur. Na de oorlog werd hij vervolgens omgevormd tot een soort Praagse Cassandra, die pessimistisch naar de toekomst keek. Alsof hij concentratiekampen en goelags had voorzien. Dat klopt niet. Een nieuwe blik op deze kunstenaar is absoluut nodig,” zegt Kosky.
Kosky’s visie op Joodse cultuur
De regisseur was van 2012 tot 2022 intendant en chef-regisseur van de Komische Oper in Berlijn. De opvoeringen van Berlijnse Joodse operettes waren in zijn tijd nooit bedoeld als Holocaust-Wiedergutmachung (compensatie voor de Holocaust), maar om hun artistieke kwaliteiten te tonen.
Het Jiddische theater als inspiratiebron
Het Proces, dat na de dood van Kafka werd gepubliceerd, is voor Kosky niet donker en nachtmerrieachtig, maar een surrealistische verdichting van het dagelijks leven. Over zijn bewerking zegt hij: “Kafka was enorm onder de indruk van het Jiddische theater in Praag. Daar trad in Café Savoy een revuegezelschap op met goedkope kostuums en decors. Er waren goochelaars, dansers – het was allemaal heel emotioneel en sentimenteel. Hier maakte de geassimileerde Kafka voor het eerst kennis met de Oost-Europese Jiddische cultuur en hij leerde er zelfs de taal. Veel dialogen in Het Proces klinken als comedy uit deze theatertraditie.”
Muziek van Bach en Schumann
Kosky verbindt in zijn bewerking de roman met muziek uit die tijd, maar ook met klanken van Bach en de Duitse romantiek. Kosky: “Geestigheid, pathos en existentiële vragen zijn in deze cultuur directe buren. Dat is een van de grote verschillen tussen het jodendom en de twee andere monotheïstische religies. Daar worden de sferen strikt van elkaar gescheiden. In het jodendom zijn we verplicht alles ter discussie te stellen en te bevragen.”
Dora Diamant op de bühne
Opvallend is dat tussen de Talmoedische discussies, het jiddische variété en de teksten van Kafka ook Dora Diamant opduikt. Zij was Kafka’s laatste grote liefde voor zijn dood aan tuberculose in 1924.
Kosky: “Ze waren een paar maanden samen in Berlijn. Hij was erg ziek, ze waren erg arm, maar die tijd was hartverscheurend intens. In die periode bleef hij Hebreeuws en Jiddisch leren – en dat verbinden wij met Heine-composities van Robert Schumann, die door Alma Sadé in de rol van Dora Diamant in het Jiddisch worden gezongen.”
Een lange, intensieve theateravond
Volgens de bijdrage in Tagesspiegel moet het publiek zich voorbereiden op een lange avond. Het stuk wordt afgesloten met een citaat van Kosky dat uitnodigt de voorstelling in september te bezoeken: “Stel je voor dat de Jiddische theatergroep uit Café Savoy samen met Kafka zijn roman naspeelt. Dat is het hele verhaal.”
Voor de première op 27 september zijn nog enkele kaartjes beschikbaar.
