De leiding van de Bayreuther Festspiele heeft een opmerkelijke draai gemaakt in een omstreden kwestie rond de Joodse publicist en advocaat Michel Friedman. Nadat een geplande herdenkingsbijeenkomst over antisemitisme en de beladen geschiedenis van het festival was afgeblazen wegens vermeende veiligheidsproblemen, heeft festivaldirecteur Katharina Wagner nu persoonlijk haar excuses aangeboden.
Friedman heeft die excuses aanvaard en zal alsnog naar Bayreuth komen om te spreken tijdens het jubileumjaar van het beroemde operafestival.
Van uitnodiging naar afzegging
De controverse begon met een uitnodiging die Friedman in september 2025 ontving van Katharina Wagner, achterkleindochter van componist Richard Wagner en huidige directeur van de Bayreuther Festspiele.
In het kader van het 150-jarig bestaan van het festival zou Friedman op 26 juli spreken tijdens een herdenkingsconcert onder de titel Verstummte Stimmen (“Verstomde stemmen”). Daarbij zou aandacht worden besteed aan Joodse musici die tijdens het nationaalsocialisme werden uitgesloten, vervolgd of vermoord.
Volgens Friedman was juist de combinatie van herdenking, zelfkritiek en steun aan jonge Israëlische musici voor hem een reden om de uitnodiging te accepteren. Hij had Bayreuth jarenlang bewust gemeden vanwege Richard Wagners uitgesproken antisemitisme en de nauwe banden van de Wagner-familie met Adolf Hitler en het naziregime.
Afgelasting leidde tot felle kritiek
Begin juni maakten de Bayreuther Festspiele echter bekend dat de bijeenkomst niet zou doorgaan vanwege “veiligheidsbezwaren”. Friedman reageerde daar in een uitgebreid interview met de Süddeutsche Zeitung zeer kritisch op.
Hij noemde het afzeggen van culturele evenementen om veiligheidsredenen “de dood van de democratie door zelfmoord” en stelde dat Bayreuth daarmee juist de geloofwaardigheid verloor van de aangekondigde confrontatie met zijn eigen verleden.
De kritiek werd versterkt doordat later bleek dat intern al maanden eerder twijfels bestonden over het doorgaan van de bijeenkomst. Ook was nooit begonnen met de kaartverkoop voor het evenement.
Persoonlijke excuses van Katharina Wagner
Vandaag (donderdag) volgde een verrassende wending. Katharina Wagner nam persoonlijk contact op met Friedman en bood haar excuses aan voor wat zij omschreef als verkeerde inschattingen en de ongelukkige gang van zaken. In een brief schreef zij onder meer:
“Het spijt me werkelijk zeer.”
Volgens Wagner was het nooit haar bedoeling om van het jubileum een louter feestelijke gebeurtenis te maken. Zij benadrukte dat de donkere hoofdstukken uit de geschiedenis van het festival juist aandacht verdienen. Friedman liet weten dat hij de excuses geloofwaardig vindt en accepteert.
“Wanneer iemand in beweging komt, moet je zelf ook bereid zijn mee te bewegen”, aldus de publicist.
Concert gaat alsnog door
De bijeenkomst zal nu alsnog op de oorspronkelijk geplande datum plaatsvinden.
Ook blijft het oorspronkelijke doel behouden: de opbrengst van het concert gaat naar studiebeurzen voor jonge Israëlische musici. Dat was volgens Friedman een belangrijk onderdeel van de afspraak die hij vorig jaar met Katharina Wagner maakte.
Wel moeten nog enkele praktische zaken worden opgelost. Dirigent Christian Thielemann, die oorspronkelijk aan het concert zou meewerken, heeft inmiddels aangegeven op die datum niet beschikbaar te zijn vanwege andere verplichtingen tijdens het festival.
Daarnaast is nog onduidelijk of de titel Verstummte Stimmen gebruikt kan worden. Die naam is namelijk verbonden aan een bestaande tentoonstelling over vervolgde Joodse musici, waarvan de initiatiefnemers zich kritisch hebben uitgelaten over de rol van de Bayreuther Festspiele bij dat project.
Beladen geschiedenis
De kwestie raakt aan een gevoelige discussie die al decennia rond Bayreuth speelt.
Richard Wagner geldt als een van de invloedrijkste componisten uit de muziekgeschiedenis, maar was ook auteur van beruchte antisemitische geschriften. Bovendien ontwikkelden de Bayreuther Festspiele zich onder zijn nazaten tot een geliefde ontmoetingsplaats van Adolf Hitler en de nationaalsocialistische elite.
Juist daarom wilde Friedman in Bayreuth spreken over antisemitisme, historische verantwoordelijkheid en de vraag hoe Duitsland vandaag omgaat met dit verleden.
Na dagen van publieke ophef lijkt die discussie nu alsnog plaats te kunnen vinden op de plek waar zij volgens velen thuishoort: op de Groene Heuvel van Bayreuth zelf.
