De Duitse betaalkaart voor asielzoekers bestaat inmiddels twee jaar, maar van een eenduidig systeem is nog altijd geen sprake. Wat begon als een politieke poging om irreguliere migratie te ontmoedigen en misbruik van uitkeringen tegen te gaan, heeft geleid tot een wirwar aan regels per deelstaat en gemeente. Sociale organisaties spreken bovendien van discriminatie en onnodige bureaucratie.
Wat is de Duitse betaalkaart voor asielzoekers?
De zogenoemde ‘Bezahlkarte’ werd ingevoerd nadat de toenmalige stoplichtcoalitie van SPD, Groenen en FDP de Duitse wet op de uitkeringen voor asielzoekers had aangepast. Deelstaten kregen daarmee expliciet de mogelijkheid om uitkeringen voor asielzoekers niet langer volledig contant uit te betalen, maar via een speciale betaalkaart.
Het idee daarachter was politiek gevoelig en werd vooral verdedigd door CDU- en SPD-bestuurders. Volgens hen moest de maatregel voorkomen dat Duits belastinggeld via overboekingen in het buitenland terechtkomt, bijvoorbeeld bij familieleden of mensensmokkelaars.
De huidige CDU-minister-president van Hessen, Boris Rhein, noemde de kaart destijds “een belangrijke stap om de aantrekkingskracht van illegale migratie naar Duitsland te verminderen”. Ook voormalig SPD-minister-president Malu Dreyer van Rijnland-Palts verdedigde de maatregel als bescherming tegen misbruik van overheidsgeld.
Migratiebesluit moeilijk meetbaar
Of de betaalkaart daadwerkelijk invloed heeft op de keuze van vluchtelingen om naar Duitsland te komen, blijft echter onduidelijk. Volgens deskundigen spelen bij vlucht en migratie meestal veel verschillende factoren een rol: oorlog, vervolging, familiebanden, veiligheid en economische omstandigheden. Concrete cijfers die aantonen dat de betaalkaart migratie vermindert, zijn er vooralsnog niet.
Duitsland kent geen uniform systeem
Opvallend is dat Duitsland ondanks alle politieke discussies nog steeds geen landelijk uniform systeem heeft ingevoerd. Volgens een analyse van de Duitse welzijnsorganisatie AWO (Arbeiterwohlfahrt) is juist een “lappendeken” van regels ontstaan. In de meeste deelstaten mogen asielzoekers bijvoorbeeld maximaal 50 euro contant opnemen, maar elders ligt dat bedrag hoger. Online aankopen zijn in sommige regio’s toegestaan en in andere weer niet. Ook binnenlandse bankoverschrijvingen zijn niet overal mogelijk. Soms moeten betalingen eerst door een overheidsinstantie worden goedgekeurd.
Daarnaast hebben meerdere steden en gemeenten ervoor gekozen de betaalkaart helemaal niet in te voeren. Alleen al in Noordrijn-Westfalen zou ongeveer de helft van de gemeenten daarvan hebben afgezien. SPD-Bondsdaglid Hakan Demir noemt de situatie problematisch. Volgens hem zou een uniforme aanpak logischer zijn, maar heeft de federale overheid onvoldoende middelen om deelstaten en gemeenten daartoe te verplichten.
Nieuwe coalitie wil kaart verder uitbreiden
De nieuwe Duitse regering van CDU/CSU en SPD heeft inmiddels in het regeerakkoord uitgesproken dat de betaalkaart uiteindelijk in heel Duitsland moet worden gebruikt. Daarnaast wil de regering zogenoemde “omzeilconstructies” tegengaan. Daarmee worden ruilacties bedoeld waarbij asielzoekers bijvoorbeeld met de betaalkaart supermarktbonnen kopen en die vervolgens tegen contant geld inwisselen. Dat contante geld kan daarna zonder beperkingen worden gebruikt of overgemaakt.
Kritiek: “maatschappelijke deelname wordt bemoeilijkt”
Vooral sociale organisaties zijn kritisch over de praktijk van de betaalkaart. De AWO benadrukt dat digitale betalingen op zichzelf geen probleem zijn, maar noemt de huidige uitvoering discriminerend. Volgens de organisatie ontstaan in het dagelijks leven regelmatig problemen. Zo beschikken sportverenigingen, muziekscholen en kleinere organisaties vaak niet over betaalterminals. Daardoor kunnen betalingen lastig worden uitgevoerd.
Wanneer een overschrijving nodig is, moet die vaak eerst door een instantie worden goedgekeurd. Dat kost tijd en leidt volgens hulporganisaties regelmatig tot betalingsachterstanden en extra kosten. Ook voor gemeenten en instanties zelf zou de regeling veel extra administratief werk opleveren.
Politiek gevoelig onderwerp in Duitsland
Het debat over de betaalkaart past in een bredere Duitse discussie over migratie en asielbeleid. Sinds de grote vluchtelingeninstroom van 2015 proberen opeenvolgende regeringen maatregelen te nemen die enerzijds opvang mogelijk maken, maar anderzijds de instroom moeten beperken. Daarbij spelen ook de opkomst van de rechts-populistische partij AfD en de druk vanuit deelstaten en gemeenten een belangrijke rol. Vooral lokale overheden klagen al jaren over hoge kosten en organisatorische druk rond opvang en huisvesting.
De betaalkaart blijft daardoor een politiek symbooldossier: voor de ene partij een middel tegen misbruik, voor de andere een systeem dat vluchtelingen stigmatiseert en het dagelijks leven onnodig ingewikkeld maakt.
