Afgelopen weekend eindigde het Poesiefestival Berlin 2026 met diverse evenementen, waaronder een optreden van de in Amsterdam wonende dichteres Annelie David. Duitsland Vandaag sprak met haar.
Annelie David kwam naar Berlijn in het kader van JUNIVERS, een internationale bijeenkomst voor vertalers van poëzie. Onderdeel van JUNIVERS was een tweedaagse vertaalworkshop rond de Duits-Iraanse dichter Farhad Showghi. Een ander onderdeel was het bezoek aan het Poesiefestival Berlin met een gezamenlijk optreden in silent green, een voormalig crematorium in stadsdeel Wedding dat ruim 10 jaar geleden werd omgebouwd tot een cultureel centrum.
Door het wisselvallige weer vond de voordracht niet buiten, maar in de overdekte koepel plaats. Annelie David was de enige dichter/vertaler die in het Nederlands voorlas. Ze begon met een vertaling van het gedicht Naar Inceburun van Farhad Showghi en las daarna een Duits gedicht voor dat aansluit bij haar werk rond de Duits-Iraanse dichter. Vervolgens las ze in het Duits het gedicht Ik loop met de nachtbloeiers mee. Dat is tevens het openingsgedicht van haar laatste bundel Onvolledig alfabet. Ze sloot haar optreden af de Nederlandse en Duitse versie van winterslaap. Dit is het eerste gedicht van haar nieuwe bundel die in 2029 zal verschijnen. Daarover later meer.
Na afloop kon ik even met haar praten. Als voorbereiding op ons gesprek las ik haar laatste bundel Onvolledig alfabet, die vorig jaar bij Poëziecentrum Gent verscheen. Annelie David werd in Duitsland geboren, woont al jaren in Amsterdam en schrijft Nederlandstalige poëzie. Haar bundel Schokbos stond in 2021 op de longlist van de Grote Poëzieprijs. Ze was door JUNIVERS uitgenodigd vanwege haar vertaalwerk rond de poëzie van Farhad Showghi. Haar vertalingen verschenen in 2023 onder de titel Het alfabet verandert van taal en andere gedichten bij Poëziecentrum Gent.
Een zee van talen in Berlijn
Op een bankje voor de koepelhal laat ze zich lovend uit over het concept van JUNIVERS. Ze was met 15 tot 20 vertalers uit de hele wereld te gast in de villa van het Literarisch Collegium Berlin. Annelie David: “Farhad heeft veel vragen beantwoord over wat zijn intenties zijn geweest bij het schrijven. Dan zie je bij al die talen hoe makkelijk het vertalen soms kan zijn voor de ene taal en hoe moeilijk het is voor een andere taal. Daarover wordt dan veel gediscussieerd. Ik vond het prachtig in zo’n zee van talen te verkeren, tussen al die verschillende klanken.”
De taal van haar grootmoeder
We praten over Onvolledig alfabet, dat opent met Dahlia, een inleidende tekst die de lezer toegang geeft tot de wereld van de bundel. Je maakt kennis met haar grootmoeder die in de winter van 1944/45 met haar vier kleine kinderen voor de Russen uít Samland naar het westen vluchtte. Zij sprak Samlands. Hier in Berlijn vertelt Annelie David dat Samland toen door de Duitsers en later ook door de Russen niet als een zelfstandig land werd erkend. “Daarnaast heb je nog Natangen en, iets bekender, Ermland-Mazurië. Dat zijn eigenlijk eigen taalgebieden met een eigen cultuur. Die werden dus gewoon opgeslokt en het was verboden de taal te spreken. Mijn grootmoeder heeft dus alleen in haar eigen huis haar eigen taal gesproken. Dat heeft ze later, toen ze in Duitsland was, voortgezet”, aldus Annelie David. Haar grootmoeder sprak in de tuin met planten en dieren, zoals haar kleindochter later in haar poëzie zou doen.
De dichteres uit de Nederlandse hoofdstad vertelt hoe mensen uit de gebieden rondom Natangen en Samland geprobeerd hebben hun taal te redden. “Er zijn twee woordenboeken, eentje van voor de Eerste Wereldoorlog en eentje van voor de Tweede Wereldoorlog. Die woordenboeken bevinden zich in de Poolse bibliotheek. Die kon ik online allemaal inzien en naslaan en toen doken er opeens woorden op die ik herkende. Uit het onderbewustzijn kwam ik weer terecht bij de taal die ik als kind hoorde,” legt ze uit.
Verlies, identiteit en herinnering
Tijd om even een kijkje te nemen in de bundel. In de prozatekst A van abele lees en voel je hoe de taal samenhangt met herinneringen, identiteit, met gevoelens. ‘Abelen zijn dichter bij me dan appel die dichter bij me zijn dan äpfel’ staat er. Je zou denken, Duits is haar geboortetaal, dan komt het Nederlands waarin ze schrijft en dan de verdwenen taal van de grootmoeder. Maar zij draait het om. Het meest nabij is het woord uit de verloren taal. Daarna komt het Nederlands en dan pas het Duits. Het gedicht kun je op meerdere manieren lezen. De opening ‘Waar abel is verborgen’ is sterk, gevolgd door ‘Abel = de eerste die stierf’. De vrucht krijgt ineens een andere lading. Het gaat niet langer alleen over taal, maar ook over verlies en verdwijnen. Dan duikt het woord ‘augst’ op, ook uit de verdwenen taalwereld. Ze gebruikt abelen, wespen, wormstekige vruchten of een afgebroken tak om een gevoelswereld neer te zetten.
In de K van kruschke begint het gedicht rustig in een familiaire sfeer met een soort huistaal. Maar het intieme moment verschuift langzaam naar vervreemding:
‘De poolster. POLAK roepen ze als je langs hun mooi geschilderde huizen loopt. Je bent niet eens pool.’ Weg is de veilige kamer met peren en kussen. Mensen van buitenaf plakken een identiteit op je, omdat ze niet weten wie je bent. Ze denken het te weten.
De natuur neemt de plaats van de mens in
In het begin dacht ik nog dat de bundel over talen ging, maar hij gaat over veel meer, ook over herinnering en identiteit.
Die indruk wordt bevestigd door een bespreking van Dirk De Geest op het Vlaamse platform Mappa Libri. Volgens hem draait de bundel niet in de eerste plaats om historische gebeurtenissen of culturele verschuivingen, maar om ‘mythische en kosmische verbanden’ waarin de natuur uiteindelijk de plaats van de mens inneemt. David herkent zich sterk in die lezing. “Dat ik de personages en mezelf uit het centrum van mijn eigen werk schrijf en dat zo de levenskracht van de natuur en de aarde die plaats kan innemen, is precies waar ik mee bezig ben.” Daarmee verschuift Onvolledig alfabet van een bundel over een verdwenen taal naar een bundel over de vraag hoe mensen zich verhouden tot landschap, geschiedenis, herinnering en natuur.
Een veranderlijke identiteit
Tijdens het gesprek met de dichteres vraag ik of ze zich met de Nederlandse taal identificeert. “Dat heeft heel lang geduurd. Wat ik interessant vind, is dat je door in een andere taal te leven, je inderdaad merkt dat je identiteit verandert. Identiteit is veranderlijk, zo zie ik dat. Het is niet iets wat vaststaat. Stel, ik was in die en die tijd op die en die plek geboren. Wie zou ik dan geweest zijn? En dat hangt dus zo enorm van toeval af dat ik denk, hoe kun je nou beweren dat je bent zoals je bent. Dat is hoe ik het zie.”
Taal is voor Annelie David niet vanzelfsprekend. Toen ze naar Nederland kwam, kreeg taal een nieuwe dimensie. Het definitieve verblijf was aanvankelijk niet gepland. “Ik kwam er om choreografie te studeren. Toen ben ik toch gebleven. Ik bleef in die andere taal. Duits heeft niet meer zo’n belangrijke plek voor mij. Contact met het Duits heb ik alleen via de poëzie.”
Ze vertelt over haar generatie, de derde generatie na de Tweede Wereldoorlog. In Duitsland werd er heel veel gezwegen over wat er was gebeurd. “De RAF heeft daar natuurlijk, toen ze nog niet zo gewelddadig waren, flink aan geschud: waar zijn de nazi’s? En je had Celan, die zei, je kunt niet meer in het Duits schrijven zoals je tot nu toe geschreven hebt, je moet een nieuw Duits uitvinden. Dus die beladenheid van de taal en die schaamte die erbij komt over wat er is gebeurd, dat heeft veel mensen van mijn generatie ertoe gebracht te emigreren naar andere landen.”
Van Samland naar Syrië
Het idee voor de laatste bundel kwam toen ze de eerste beelden van de Syrische vluchtelingen zag. Kon ze nog iets zinnigs toevoegen aan de grote hoeveelheid boeken, films, documentaires, etc. over de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog? Annelie David: “Daar kwam ik even in vast te zitten. Gelukkig kwam Schokbos daartussen. Dus ik heb eerst Schokbos geschreven en in de tussentijd kon ik blijven nadenken. Op een gegeven moment dacht ik, ik wil het niet weer over deze oorlog hebben. Er is al zoveel over geschreven. Ik wil het over die talen hebben, in verbinding met het feit dat er nu ook overal vluchtelingen zijn,” zegt ze. Op het moment dat ze een klein jongetje voor een heel grote groep volwassenen zag uitlopen, dacht ze aan haar vader, die toen zeven was, en aan haar grootmoeder. Annelie David: “En aan al die vrouwen die geprobeerd hebben hun kinderen naar een veilige plek te brengen, want zoveel mannen waren er niet meer. Ik wilde niet dat ook deze vrouw, en haar taal, verdwijnt in het niets. Dat is mijn motivatie geweest. Ik wilde niet weer iets over die Tweede Wereldoorlog en die beladenheid ervan maken, daar wilde ik vanaf. Ik wilde een link leggen naar waar we het nu over hebben, identiteit, dat taal de identiteit kan veranderen, maar ook om haar een plek te geven.”
Wegraking en Rosa Luxemburg
Tot slot vraag ik naar haar nieuwe dichtbundel die onder de naam Taalzeer stond aangekondigd. Die naam blijkt achterhaald. “Op dit moment is de titel Wegraking. Dat is een prachtig oud Nederlands woord voor flauwvallen. Het komt pas in 2029 uit. Het is nog veel te vroeg er al iets over te vertellen.”
Waar ze wel iets over kan vertellen, is over het project waar ze afgelopen jaar mee bezig is geweest. Op 19 juni presenteert ze delen ervan bij literair café De Geestgronden in Zeeland. Uit de gevangenisbrieven van Rosa Luxemburg destilleerde ze met behulp van het erasure-procedé korte gedichten waarin opnieuw de natuur een centrale rol speelt. “Dat is hét thema in mijn poëzie”, aldus Annelie David.
Video: Annelie David en Farhad Showghi op JUNIVERS 2026
Tijdens JUNIVERS 2026 in Berlijn lezen de Duits-Iraanse dichter Farhad Showghi en de dichteres en vertaalster Annelie David voor uit hun werk. De voordracht vond plaats in silent green Kulturquartier als onderdeel van het Poësiefestival Berlijn 2026.
