De nieuwe film Fatherland (Duitse titel: Vaterland) van de Pools-Britse regisseur Paweł Pawlikowski behoort volgens recensent David Steinitz van de Süddeutsche Zeitung nu al tot de grote hoogtepunten van het filmfestival van Cannes. De film vertelt het verhaal van schrijver Thomas Mann tijdens zijn terugkeer naar het verwoeste Duitsland na de Tweede Wereldoorlog — een reis vol schuldvragen, politieke spanningen en persoonlijke tragedie. Volgens Steinitz slaagt Pawlikowski erin om in slechts 82 minuten een veel groter verhaal te vertellen: niet alleen dat van de beroemde familie Mann, maar ook van een land dat worstelt met zijn recente verleden.
Thomas Mann keert terug naar een verdeeld Duitsland
De film begint in Cannes, waar Thomas Manns zoon Klaus Mann in 1949 kort voor zijn zelfmoord een laatste telefoongesprek voert met zijn zus Erika Mann. Klaus Mann, gespeeld door August Diehl, is in de film zwaar verslaafd aan morfine en diep ontgoocheld over het naoorlogse Duitsland. Hij walgt volgens de film van de manier waarop veel Duitsers na 1945 alweer verder lijken te willen gaan alsof er niets gebeurd is.
Daarna verschuift de aandacht naar Thomas Mann zelf. De schrijver reist samen met dochter Erika door het verwoeste Duitsland voor een reeks lezingen. Het land ligt fysiek in puin, maar ook moreel is de situatie chaotisch. Duitsland is verdeeld. Er zijn de geallieerden, je hebt de voormalige nazi’s die terugkeren in invloedrijke functies en de beginnende Koude Oorlog zorgt voor nieuwe politieke spanningen.
Volgens de SZ toont Pawlikowski met de film Fatherland die complexe werkelijkheid in korte, krachtige scènes. Zo verandert een persconferentie in Frankfurt bijna in een politiek verhoor. Duitse, Amerikaanse en Sovjetjournalisten vallen Thomas Mann van alle kanten aan. De één verwijt hem dat hij Duitsland tijdens de donkerste jaren heeft verlaten, de ander dat hij zich niet vroeg genoeg tegen Hitler heeft uitgesproken.
Film over schuld, ballingschap en identiteit
Thomas Mann groeide tijdens de oorlog uit tot een van de belangrijkste stemmen van het Duitse antifascisme. Vanuit zijn ballingschap in Californië hield hij radiotoespraken tegen het naziregime. Maar juist daardoor werd hij na de oorlog door verschillende groepen met wantrouwen bekeken. De Sovjets probeerden hem naar de Oostzone te lokken, terwijl de Amerikanen hem juist verweten te vriendelijk tegenover het oosten te staan. De film laat daarmee niet alleen de crisis van één familie zien, maar ook de identiteitscrisis van Duitsland zelf in de eerste jaren na 1945.
Sandra Hüller en Hanns Zischler maken indruk
Bijzonder lovend is de Süddeutsche Zeitung over de cast van de speelfilm Fatherland. Hanns Zischler speelt Thomas Mann volgens Steinitz met een combinatie van melancholie en ironie, zonder van de beroemde schrijver een karikatuur te maken. Maar vooral Sandra Hüller maakt indruk als Erika Mann. De actrice, internationaal bekend geworden door films als Anatomie d’une chute en The Zone of Interest, zou volgens het Amerikaanse vakblad Variety opnieuw kans maken op grote internationale filmprijzen.
Een van de meest besproken scènes speelt zich af in Frankfurt, waar Erika haar ex-man Gustaf Gründgens ontmoet. Gründgens geldt als hét voorbeeld van een beroemde kunstenaar die tijdens het nazitijdperk carrière bleef maken. Zijn houding inspireerde Klaus Mann destijds tot zijn beroemde roman Mephisto. In de film escaleert de ontmoeting uiteindelijk in een openbare klap in het gezicht.
Kille zwart-witbeelden versterken de sfeer
Pawlikowski koos opnieuw voor zijn kenmerkende zwart-witstijl, eerder gebruikt in films als Ida en Cold War. Ook het bijna vierkante 4:3-beeldformaat draagt volgens de SZ bij aan het beklemmende gevoel van de film. De personages lijken letterlijk opgesloten in hun trauma’s en herinneringen.
Historisch klopt niet alles volledig — Thomas Manns vrouw Katia was bijvoorbeeld in werkelijkheid ook aanwezig bij zijn literaire tournee — maar volgens Steinitz doet dat weinig af aan de kracht van de film. Het gaat immers niet om een documentaire, maar om een artistieke interpretatie van een beslissend moment in de Duitse geschiedenis.
Grote kanshebber in Cannes
Hoewel het festival van Cannes nog volop bezig is, noemt de Süddeutsche Zeitung Fatherland (Vaterland) nu al een serieuze kandidaat voor de Gouden Palm. Vooral de combinatie van historische thematiek, sobere stijl en sterke acteerprestaties maakt volgens recensent David Steinitz diepe indruk.
Voor Duitsland is de film bovendien meer dan alleen een historisch drama. Fatherland raakt aan vragen die ook vandaag nog gevoelig liggen: hoe gaat een samenleving om met collectieve schuld, opportunisme en politieke verdeeldheid? Juist daardoor lijkt deze film veel verder te reiken dan een klassieke biografische reconstructie.
