De Duitse bondspresident Frank-Walter Steinmeier heeft in ongewoon scherpe bewoordingen kritiek geuit op de oorlog tegen Iran door de Verenigde Staten en Israël. Volgens hem is het conflict “in strijd met het internationaal recht” en bovendien een “politisch desastreuze fout”. Met deze uitspraken zet Steinmeier de toon voor een fundamenteel debat in Duitsland over de koers van het buitenlandse beleid – en over de relatie met de Verenigde Staten.
Openlijke kritiek op bondgenoot VS
In een toespraak in het Auswärtiges Amt (het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken) stelde Steinmeier dat de oorlog vermijdbaar was. Het doel – het stoppen van het Iraanse nucleaire programma – had volgens hem ook via diplomatie bereikt kunnen worden.
Hij verwees daarbij naar het atoomakkoord uit 2015, dat Iran juist op afstand hield van een kernwapen. Dat akkoord werd destijds door de Amerikaanse regering onder Donald Trump opgezegd.
Volgens Steinmeier is de rechtvaardiging van de aanval – een vermeende dreiging van een directe Iraanse aanval op de VS – onvoldoende onderbouwd. Daarmee plaatst hij de legitimiteit van de oorlog openlijk ter discussie. Dat is opvallend: Duitse regeringsleiders zijn doorgaans zeer terughoudend met kritiek op Washington, zeker in veiligheidskwesties.
Botsing binnen de Duitse politiek
De uitspraken van Steinmeier leggen ook spanningen bloot binnen de Duitse politiek.
Bondskanselier Friedrich Merz heeft zich weliswaar kritisch uitgelaten over de oorlog, maar vermijdt tot nu toe een duidelijke uitspraak over de vraag of er sprake is van een schending van het internationaal recht.
Andere politieke krachten zijn uitgesprokener:
- De Groenen stellen dat de aanval wél in strijd is met het internationaal recht
- Vanuit CDU/CSU klinkt juist kritiek op Steinmeier, omdat hij vooruitloopt op een officiële juridische beoordeling
- De Deutsch-Israelische Gesellschaft (een belangenorganisatie die de Duits-Israëlische betrekkingen bevordert) noemt zijn uitspraken “ongepast”
Deze verdeeldheid laat zien hoe gevoelig het onderwerp ligt in Duitsland, waar historische verantwoordelijkheid, veiligheidspolitiek en internationale rechtsorde voortdurend tegen elkaar worden afgewogen.
“De wereld moet opnieuw worden getekend”
Steinmeier ging in zijn toespraak verder dan alleen kritiek op deze oorlog. Hij schetste een bredere geopolitieke verschuiving.
Volgens hem bestaat “het Westen” als politieke realiteit in zijn oude vorm niet meer. Daarmee doelt hij op de groeiende spanningen tussen Europa en de Verenigde Staten, maar ook op de veranderende machtsverhoudingen wereldwijd.
Zijn boodschap: Duitsland en Europa moeten realistischer worden in hun buitenlandse beleid – zonder hun waarden op te geven.
Dat betekent volgens hem:
- meer pragmatisme en slagkracht
- maar ook vasthouden aan het internationaal recht
Internationaal recht als fundament
Een kernpunt in Steinmeiers betoog is het belang van het internationaal recht. Dat is volgens hem geen optionele regel, maar een bestaansvoorwaarde – zeker voor middelgrote en kleinere landen.
“Het internationaal recht is geen oude handschoen die we kunnen uittrekken als anderen dat doen,” waarschuwde hij.
Voor de Europese Unie is dat principe zelfs essentieel. Zonder gezamenlijke regels en rechtsorde zou de EU volgens Steinmeier “uit elkaar vallen” en plaatsmaken voor een wereld waarin macht het enige criterium is.
Wat betekent dit voor Europa?
De uitspraken van Steinmeier wijzen op een mogelijke koerswijziging in de Duitse buitenlandse politiek:
- meer afstand tot de Verenigde Staten
- een sterkere nadruk op Europese samenwerking
- en een explicieter beroep op internationaal recht
Voor Nederland is dit relevant, omdat Duitsland de belangrijkste politieke en economische partner in Europa is. Een verandering in de Duitse koers heeft vrijwel altijd directe gevolgen voor het Europese beleid – en daarmee ook voor Den Haag.
