Bij de herdenking van de bevrijding van het concentratiekamp Buchenwald op 12 april dreigt een politieke controverse de toon te bepalen. Twee verenigingen van nabestaanden van politieke gevangenen roepen de Duitse cultuurstaatsminister Wolfram Weimer op om af te zien van een publieke toespraak.
De herdenking in Buchenwald, nabij Weimar, geldt als een van de belangrijkste jaarlijkse momenten van herinnering aan de nazimisdaden in Duitsland. Juist daarom ligt de gevoeligheid rond politieke inmenging bijzonder hoog.
Kritiek van nabestaanden
In een open brief uiten twee organisaties van nabestaanden scherpe kritiek op Weimer. Volgens hen ontbreekt het de minister aan begrip voor de ervaringen en het nalatenschap van voormalige kampgevangenen.
Aanleiding voor de kritiek is onder meer een uitspraak die Weimer herhaaldelijk heeft gebruikt, een citaat van de Duitse dichter Heinrich Heine: “Der Taufschein ist die Eintrittskarte zur europäischen Kultur” (de doopakte is het toegangsbewijs tot de Europese cultuur). Volgens de nabestaanden suggereert dit dat mensen zonder christelijke achtergrond – waaronder veel slachtoffers van het naziregime – buiten die cultuur zouden vallen.
Voor hen raakt deze uitspraak aan de kern van de herinneringscultuur rond de Holocaust en andere nazimisdaden: wie wordt erkend als onderdeel van de samenleving, en wie niet?
Oproep: herdenking buiten politieke conflicten houden
De organisaties benadrukken dat de herdenking niet mag worden vermengd met actuele politieke discussies. Ze verwijzen daarbij naar recente controverse rond Weimer, die drie linkse boekhandels liet schrappen van de nominaties voor de Duitse Boekhandelsprijs vanwege zogeheten “verfassungsschutzrelevante Erkenntnisse” (informatie van de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst over mogelijke extremistische activiteiten).
Volgens de briefschrijvers hoort een plek als Buchenwald juist vrij te blijven van dergelijke actuele conflicten over cultuurbeleid en politieke positionering. Toch lijkt Weimer niet van plan zich terug te trekken. Een woordvoerder liet weten dat hij vasthoudt aan zijn geplande bijdrage.
Steun voor Weimer vanuit officiële hoek
Opvallend is dat er ook steun is voor de minister. De directeur van de Gedenkstätte Buchenwald, Jens-Christian Wagner, en de voorzitter van de Zentralrat der Juden (de centrale vertegenwoordiging van Joodse gemeenschappen in Duitsland), Josef Schuster, hebben zich positief uitgesproken over zijn aanwezigheid.
Dat onderstreept hoe verdeeld de meningen zijn: waar nabestaanden vrezen voor politisering, zien anderen juist geen probleem in de aanwezigheid van een vertegenwoordiger van de federale regering.
Breder debat over Duitse herinneringscultuur
De controverse rond Weimer past in een bredere discussie in Duitsland over de omgang met het nazi-verleden. De zogeheten Erinnerungskultur (herinneringscultuur) staat al jaren onder druk door politieke polarisatie, discussies over identiteit en nieuwe maatschappelijke spanningen.
De vraag wie het recht heeft om te spreken bij herdenkingen – en met welke boodschap – wordt daardoor steeds gevoeliger.
Herdenking met persoonlijke lading
Tijdens de herdenking op 12 april zal ook entertainer Hape Kerkeling spreken. Zijn aanwezigheid heeft een persoonlijke dimensie: zijn grootvader zat als gevangene in Buchenwald. Die combinatie van persoonlijke verhalen en politieke aanwezigheid maakt duidelijk hoe beladen en complex herdenkingen in Duitsland nog altijd zijn – zelfs tachtig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog.
