In de Duitse deelstaat Hessen krijgen daklozen voor het eerst volwaardig toegang tot de gemeenteraadsverkiezingen van 15 maart 2026. Daarmee komt een einde aan een situatie waarin mensen zonder officieel woonadres feitelijk werden uitgesloten van lokale democratie.
Het lijkt een technische wijziging in de kieswet, maar politiek en maatschappelijk is de stap veelzeggend. Juist op lokaal niveau worden beslissingen genomen die het leven van dak- en thuislozen direct raken: woningbouw, sociale voorzieningen, gezondheidszorg en opvang.
Wat is er precies veranderd?
Tot nu toe gold in Hessen dat kiezers minstens zes weken vóór de verkiezingen met een officieel hoofdverblijf in de deelstaat geregistreerd moesten staan. Wie geen vast adres had, kon zich niet inschrijven en viel dus buiten de boot.
De Hessische Landtag (het deelstaatparlement) wijzigde vorig jaar met een meerderheid van CDU en SPD de wet. Voortaan volstaat het dat iemand minimaal zes weken in een gemeente verblijft. Een vaste inschrijving op een woonadres is niet langer vereist. Wel moeten daklozen zich actief laten opnemen in het kiezersregister. Dat gebeurt niet automatisch, zoals bij mensen met een geregistreerd adres. Dat extra administratieve stapje kan in de praktijk nog altijd een drempel vormen.
Waarom dit belangrijk is
Volgens hulpverleners is deze wijziging meer dan symbolisch. “Dakloosheid is lokaal geworden,” zeggen zij. Veel mensen zonder woning komen niet meer uit andere regio’s, maar zijn geworteld in steden als Frankfurt, Darmstadt of Rüsselsheim. Hun leven speelt zich af binnen één gemeente – precies het niveau waar politieke beslissingen hun situatie beïnvloeden.
Gemeentebesturen gaan over sociale woningbouw, noodopvang, medische voorzieningen en begeleidingstrajecten. Juist daarom is politieke participatie op dit niveau cruciaal. Het uitsluiten van daklozen van gemeenteraadsverkiezingen werd door sociale organisaties gezien als een vorm van indirecte uitsluiting uit de samenleving.
Democratie en sociale inclusie
De hervorming past in een bredere discussie in Duitsland over sociale participatie en representatie. De laatste jaren groeit de aandacht voor mensen die aan de randen van het systeem leven: daklozen, mensen met schulden, arbeidsmigranten zonder vaste verblijfplaats.
Op federaal niveau speelt de discussie over kiesrecht vooral rond buitenlanders zonder EU-paspoort. In Hessen gaat het nu om een andere groep: Duitse burgers die formeel geen woonadres hebben.
Politiek gezien is het opvallend dat juist CDU en SPD – traditioneel grote volkspartijen – samen deze wijziging hebben doorgevoerd. Dat wijst erop dat het onderwerp minder ideologisch beladen is dan veel andere kiesrechtkwesties. Tegelijkertijd laat het zien dat lokale sociale problematiek inmiddels zo zichtbaar is geworden dat politieke actie onvermijdelijk werd.
Blijft er nog een drempel?
De verplichte actieve inschrijving in het kiezersregister kan een praktische hindernis blijven. Mensen zonder vaste verblijfplaats hebben vaak te maken met schulden, gezondheidsproblemen of bureaucratische stress. Een extra formulier kan dan al te veel zijn.
Hulporganisaties spelen daarom een sleutelrol. Zij helpen bij het invullen van formulieren en zorgen dat briefstemdocumenten op een betrouwbaar adres – bijvoorbeeld bij een diaconale instelling – kunnen worden ontvangen.
Hoe is dat in Nederland geregeld?
Ook in Nederland kunnen dak- en thuislozen stemmen, mits zij staan ingeschreven in de Basisregistratie Personen (BRP). Een vast woonadres is daarvoor niet noodzakelijk. Wie geen eigen woning heeft, kan zich registreren met een zogenoemd briefadres, bijvoorbeeld bij een opvanginstelling, een maatschappelijke organisatie, familie of – in sommige gevallen – bij de gemeente zelf.
Via dat briefadres ontvangt men de stempas. Formeel is het kiesrecht dus niet beperkt voor mensen zonder woning.
Net als in Hessen zit de grootste drempel echter in de praktijk. Wie niet (meer) in de BRP staat ingeschreven, kan niet stemmen. Administratieve procedures, schuldenproblematiek of gebrek aan informatie kunnen deelname bemoeilijken. Ook in Nederland is politieke participatie voor daklozen daarmee niet alleen een kwestie van recht, maar vooral van toegankelijkheid.
