Ruim 35 jaar na de Duitse hereniging zijn de inkomensverschillen tussen Oost- en West-Duitsland nog altijd zichtbaar. Toch is de economische ongelijkheid tussen regio’s de afgelopen decennia aanzienlijk kleiner geworden. Dat blijkt uit een analyse van de Duitse publieke omroep NDR op basis van officiële economische cijfers over 2023.
Wie uitsluitend naar de bruto-inkomens kijkt, ziet nog steeds een duidelijke scheidslijn langs de voormalige grens tussen de DDR en de Bondsrepubliek. Maar zodra belastingen, sociale premies en uitkeringen worden meegerekend, blijken de verschillen veel kleiner te zijn dan vaak wordt gedacht.
Bruto- en netto-inkomen vertellen een ander verhaal
De analyse laat zien dat huishoudens in Oost-Duitsland gemiddeld nog altijd minder verdienen uit arbeid dan huishoudens in West-Duitsland. Dat beeld verandert echter aanzienlijk wanneer wordt gekeken naar het besteedbare netto-inkomen.
Dat komt vooral door de herverdeling via het Duitse belasting- en socialezekerheidsstelsel. Belastingen, sociale premies en overheidsuitkeringen, zoals pensioenen, kinderbijslag en werkloosheidsuitkeringen, zorgen ervoor dat inkomensverschillen tussen regio’s sterk worden verkleind.
Ook woon-werkverkeer speelt een rol. Veel mensen werken in een grote stad, maar wonen in een omliggende gemeente of Landkreis (district). Hun inkomen wordt in de statistieken toegerekend aan hun woonplaats, waardoor de inkomens in de randgemeenten hoger uitvallen.
Volgens onderzoekers verklaart juist deze combinatie van belastingherverdeling en pendelstromen een belangrijk deel van de afgenomen regionale verschillen.
Koopkracht ligt dichter bij elkaar
Wanneer ook rekening wordt gehouden met de regionale prijsverschillen, verdwijnen de inkomensverschillen nog verder naar de achtergrond.
Daarbij blijken vooral de huurprijzen doorslaggevend. De prijzen van dagelijkse consumptiegoederen verschillen binnen Duitsland relatief weinig, maar de woonlasten lopen sterk uiteen. In dure steden houden huishoudens daardoor uiteindelijk minder koopkracht over dan het bruto-inkomen doet vermoeden.
Wanneer deze prijsverschillen worden meegenomen, blijven nog slechts enkele regio’s over met uitzonderlijk hoge inkomens.
Superrijken vertekenen het gemiddelde
Een aantal Duitse regio’s springt nog altijd duidelijk boven de rest uit. Dat geldt onder meer voor de regio rond Starnberg bij München, de Noord-Friese eilanden met Sylt en de stad Heilbronn.
Volgens de onderzoekers komt dat vooral doordat daar relatief veel zeer vermogende inwoners wonen. Enkele miljonairs en miljardairs kunnen het gemiddelde inkomen van een hele regio aanzienlijk omhoog trekken, zonder dat dit iets zegt over de inkomens van de meeste inwoners.
Oost-Duitsland haalde een deel van de achterstand in
Vergeleken met het begin van deze eeuw zijn de inkomens in Oost-Duitsland veel sterker gestegen dan in West-Duitsland. In veel Oost-Duitse regio’s zijn de gemiddelde inkomens inmiddels meer dan verdubbeld. Daardoor is de economische kloof tussen beide delen van het land kleiner geworden, ook al is deze nog niet verdwenen.
Welvaart verschuift naar de rand van de stad
De cijfers laten nog een andere ontwikkeling zien. Rond veel grote steden zijn zogenoemde ‘forenzengordels’ ontstaan: omliggende gemeenten waar veel mensen wonen die in de stad werken.
Aan het begin van deze eeuw lagen de gemiddelde inkomens in de steden nog hoger dan in de omliggende regio’s. Inmiddels is dat beeld vaak omgekeerd. In veel gevallen verdienen inwoners van de randgemeenten gemiddeld meer dan de bewoners van de stad zelf.
Dat geldt zelfs voor economisch sterke steden als Hamburg. De stijgende woningprijzen en de beperkte beschikbaarheid van woonruimte hebben ervoor gezorgd dat steeds meer huishoudens met hogere inkomens zich buiten de stad vestigen.
Minder ongelijkheid betekent niet dat iedereen rijker is
De onderzoekers plaatsen wel een belangrijke kanttekening bij de gemiddelden. Hoge inkomens kunnen het gemiddelde flink beïnvloeden, terwijl een groot deel van de bevolking daar weinig van merkt.
Gegevens van het Duitse federale instituut voor bouw-, stads- en ruimtelijk onderzoek (BBSR) laten zien dat regio’s met hoge gemiddelde inkomens vaak ook de grootste verschillen tussen arm en rijk kennen.
Opvallend is dat de inkomens binnen Oost-Duitse regio’s doorgaans gelijkmatiger zijn verdeeld dan in West-Duitsland. Hoewel de gemiddelde inkomens daar nog lager liggen, is de inkomensongelijkheid er meestal kleiner.
