De Duitse dichter Jan Wagner behoort al jaren tot de belangrijkste stemmen in de hedendaagse Duitstalige poëzie. Op vrijdag 5 juni treedt hij op tijdens Poetry International in Rotterdam. Voor Nederlandse lezers is dat een uitgelezen kans om kennis te maken met een dichter die in Duitsland een uitzonderlijke positie inneemt. Bovendien verscheen onlangs de Nederlandse vertaling van zijn nieuwste bundel Steine & Erden (Stenen & Aarde), vertaald door Ria van Hengel.
Van Hamburg naar de top van de Duitstalige poëzie
Jan Wagner werd in 1971 geboren in Hamburg en woont al jarenlang in Berlijn. Hij geldt als een van de meest bekroonde Duitse dichters van zijn generatie. In 2015 zorgde hij voor een kleine sensatie door als eerste dichter ooit de prestigieuze Leipziger Buchpreis te winnen voor een dichtbundel: Regentonnenvariationen (Regentonvariaties).
Twee jaar later volgde de hoogste literaire onderscheiding van Duitsland: de Georg-Büchner-Preis. Daarmee schaarde Wagner zich in een rij van auteurs als Heinrich Böll, Günter Grass en Christa Wolf.
Zijn werk wordt vaak geroemd om de combinatie van vakmanschap, humor, taalplezier en een scherp oog voor het alledaagse. Wagner kan een lepel, een wortel, een regenbui of een steen tot onderwerp van een gedicht maken en daarin onverwachte betekenissen blootleggen.
Een tuin als leger
Bij het doorbladeren van Steine & Erden valt op hoe Wagner ogenschijnlijk eenvoudige onderwerpen benadert vanuit verrassende invalshoeken.
Een voorbeeld is het gedicht das königliche botanikbataillon erläutert seine strategie (het koninklijke botanische bataljon legt zijn strategie uit). In dit gedicht wordt een landschapstuin beschreven alsof het een militaire eenheid betreft. Planten veranderen in soldaten, struiken in verdedigingslinies en kruiden in strategische wapens.
De dichter speelt daarbij voortdurend met taal. Zo verschijnt de woordspeling:
„eher muskatnuß als musketen“
Letterlijk: liever muskaatnoot dan musketten.
Kenmerkend voor Wagner is dat zulke vondsten nooit louter taalspel blijven. Achter de humor schuilt steeds een andere manier van kijken naar de werkelijkheid.
Opgedragen aan Maria Barnas
Voor Nederlandse lezers bevat Steine & Erden nog een opvallend detail. Het hierboven genoemde gedicht draagt namelijk de opdracht:
„für Maria Barnas“
De Nederlandse dichteres Maria Barnas duikt niet voor het eerst op in het werk van Wagner. Uit een nawoord dat Wagner in 2018 schreef voor de Duitse vertaling van Barnas’ bundel Problemwolf blijkt dat hun literaire kennismaking teruggaat tot 2004. Tijdens een Duits-Nederlands vertaalproject in Keulen werkten Duitse en Nederlandse dichters samen aan elkaars gedichten. Wagner behoorde toen tot de Duitse deelnemers en maakte kennis met het werk van Barnas.
In zijn nawoord beschrijft hij hoe bepaalde regels van Barnas hem jarenlang zijn bijgebleven. Een van haar versregels gebruikte hij later zelfs als motto voor een eigen gedicht. Die wederzijdse belangstelling maakt de opdracht in Steine & Erden des te opvallender. Het laat zien hoe nauw de verbindingen kunnen zijn tussen de Nederlandse en Duitse poëziewereld.
Geen dichter van grote gebaren
Wie voor het eerst kennismaakt met Jan Wagner, zal misschien geen politieke manifesten of autobiografische bekentenissen aantreffen. Zijn poëzie werkt subtieler.
Wagner observeert. Hij kijkt aandachtig naar de kleinste details van de wereld om hem heen en onderzoekt wat er gebeurt wanneer taal die werkelijkheid opnieuw vormgeeft. Daardoor kunnen een wortel, een steen of een regenplas plotseling een heel universum openen.
Die combinatie van precisie en speelsheid heeft hem internationaal een groot publiek opgeleverd. Poetry International noemt hem niet voor niets een dichter die bekendstaat om zijn vakmanschap, zijn ambachtelijke beheersing van het vak.
Jan Wagner op Poetry International
Tijdens Poetry International deelt Wagner het podium met de Amerikaanse dichteres Aracelis Girmay. Volgens de festivalorganisatie zal hij zowel nieuw werk als gedichten uit zijn bestaande oeuvre voordragen. Voor liefhebbers van hedendaagse poëzie biedt het optreden een zeldzame kans om een van de belangrijkste Duitstalige dichters van dit moment live te horen.