Voormalig bondskanselier Angela Merkel en de Oekraïense president Volodymyr Zelensky behoren tot de eerste ontvangers van de nieuwe Europese Orde van Verdienste. De onderscheiding werd gisteren voor het eerst uitgereikt in Straatsburg en moet personen eren die zich bijzonder hebben ingezet voor Europa, democratie en Europese samenwerking. Ook de voormalige Poolse president Lech Wałęsa en de Ierse rockband U2 behoren tot de eerste groep van twintig laureaten.
Nieuwe Europese onderscheiding
Met de nieuwe onderscheiding wil de Europese Unie personen eren die een belangrijke bijdrage hebben geleverd aan de Europese integratie en aan de bescherming van de grondwaarden van de EU. De prijs werd ingesteld ter gelegenheid van de 75e verjaardag van de Schuman-verklaring uit 1950. Die verklaring van de Franse minister Robert Schuman geldt als het begin van de Europese samenwerking na de Tweede Wereldoorlog.
De onderscheiding kent drie niveaus. Merkel, Zelensky en Wałęsa ontvingen de hoogste graad. Andere laureaten werden benoemd tot eervol lid of lid van de orde. Niet alle prijswinnaars waren persoonlijk aanwezig in Straatsburg. Onder de onderscheiden personen bevinden zich naast politici ook wetenschappers, sporters en kunstenaars. De vier leden van U2 kregen eveneens een onderscheiding.
Merkel waarschuwt voor bedreigingen van vrede en democratie
Angela Merkel gebruikte haar toespraak in Straatsburg om stil te staan bij wat zij omschreef als drie fundamentele beloften van de Europese Unie: vrede, welvaart en democratie. Volgens de voormalige CDU-bondskanselier staan alle drie die pijlers onder druk. Vooral de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne heeft volgens haar duidelijk gemaakt hoe kwetsbaar vrede in Europa is geworden. Merkel wees daarnaast op veranderende geopolitieke verhoudingen. De Verenigde Staten zijn volgens haar niet langer vanzelfsprekend de stabiele steunpilaar waarop Europa decennialang kon rekenen.
Zorgen over sociale media en AI
In haar toespraak sprak Merkel ook haar zorgen uit over sociale media en kunstmatige intelligentie. Volgens haar ontstaat een gevaarlijke situatie wanneer feiten en meningen steeds meer door elkaar lopen. Ze waarschuwde voor een digitale omgeving “waarin feiten geen feiten meer zijn” en waarin leugens zich kunnen ontwikkelen tot vermeende waarheden. De snelle opkomst van AI versterkt die ontwikkeling volgens haar verder.
Daarom riep Merkel op om door te gaan met regulering van digitale platforms en AI-systemen, ook als daarbij fouten worden gemaakt. Binnen Duitsland en de Europese Unie loopt al langer een debat over strengere regels voor grote techbedrijven en kunstmatige intelligentie.
Symbolische keuze van laureaten
De keuze voor Merkel, Zelensky en Wałęsa is symbolisch. Alle drie worden zij binnen Europa gezien als figuren die verbonden zijn met belangrijke momenten uit de moderne Europese geschiedenis. Wałęsa speelde als leider van de Poolse vakbeweging Solidarność een sleutelrol bij het einde van het communisme in Oost-Europa. Zelensky geldt sinds de Russische invasie van Oekraïne als een belangrijk gezicht van Europees verzet tegen Rusland.
Merkel was zestien jaar bondskanselier van Duitsland en drukte jarenlang een stempel op de Europese politiek, onder meer tijdens de eurocrisis, de migratiecrisis van 2015 en de coronapandemie.
Wie bepaalt de winnaars?
Kandidaten voor de onderscheiding kunnen worden voorgedragen door onder meer de voorzitters van de Europese Raad, het Europees Parlement en de Europese Commissie. Ook nationale parlementen en regeringsleiders van EU-landen mogen namen indienen. De uiteindelijke keuze wordt gemaakt door een jury bestaande uit de top van het Europees Parlement en vier prominente Europese persoonlijkheden.
