De Duitse binnenlandse veiligheidsdienst, de Verfassungsschutz, mag de partij AfD voorlopig niet als ‘bewezen rechtsextremistisch’ aanmerken. Dat heeft het Verwaltungsgericht Köln (de bestuursrechtbank in Keulen) beslist in een spoedprocedure. De uitspraak betekent dat het Bundesamt für Verfassungsschutz (de federale binnenlandse veiligheidsdienst) moet wachten op een definitieve uitspraak in de hoofdzaak.
De beslissing is een juridische tussenstap, maar politiek van groot belang. De AfD boekte hiermee een zichtbare overwinning – in een tijd waarin de partij in meerdere deelstaten sterk scoort bij verkiezingen en in peilingen.
Wat heeft de rechter precies beslist?
De rechtbank oordeelde dat er weliswaar aanwijzingen zijn dat binnen de AfD stromingen actief zijn die zich tegen de ‘vrijheid-democratische basisorde’ keren – de kern van de Duitse grondwet – maar dat dit volgens het huidige bewijsmateriaal nog niet betekent dat de partij als geheel een structureel grondwetsvijandige koers volgt. Met andere woorden: er is volgens de rechter een ‘sterk vermoeden’, maar geen voldoende vastgestelde ‘grondtendens’ tegen de grondwet.
Ook mag de Verfassungsschutz de partij voorlopig niet publiekelijk als ‘bewezen rechtsextremistisch’ bestempelen. De beslissing kan nog worden aangevochten bij het Oberverwaltungsgericht voor Noordrijn-Westfalen in Münster (de hogere bestuursrechter in de deelstaat, die uitspraken van lagere bestuursrechters toetst).
Waarom is dit zo gevoelig?
In Duitsland heeft het etiket ‘gesichert rechtsextremistisch’ grote gevolgen. Het betekent dat de veiligheidsdienst een partij intensiever mag observeren, onder meer met inlichtingenmiddelen. Bovendien heeft zo’n kwalificatie een enorme politieke en maatschappelijke impact.
Het Duitse systeem is historisch gevormd door de ervaring met het nationaalsocialisme. Partijen die de democratische orde ondermijnen, kunnen uiteindelijk zelfs verboden worden – al is dat een uiterst zware en zeldzame stap.
De AfD is momenteel vertegenwoordigd in de Bondsdag (het Duitse parlement) en in alle deelstaatparlementen. In sommige oostelijke deelstaten is zij zelfs de grootste partij in peilingen. De vraag of zij als extremistisch moet worden beschouwd, raakt dus direct aan de legitimiteit van een grote oppositiepartij.
Wat zegt de rechtbank over islambeleid?
Opvallend is dat de rechter expliciet wijst op passages uit het AfD-verkiezingsprogramma voor de Bondsdagverkiezingen van 2025. Daarin pleit de partij onder meer voor:
– een verbod op de bouw van minaretten
– een verbod op de oproep tot gebed (muezzin)
– een hoofddoekverbod in openbare instellingen en met name scholen
Volgens de rechtbank raken deze voorstellen aan de grondwettelijk beschermde menselijke waardigheid en de vrijheid van godsdienst. Ze kunnen discriminatoir zijn tegenover moslims.
Toch concludeert de rechter dat deze standpunten op zichzelf nog niet bewijzen dat de AfD in haar geheel een structureel grondwetsvijandige lijn volgt. De Verfassungsschutz heeft volgens het vonnis onvoldoende aangetoond dat de partij – mocht zij regeringsmacht krijgen – verdergaande plannen heeft om moslims als ‘tweederangsburgers’ te behandelen.
Een belangrijk detail: de veiligheidsdienst baseerde zich uitsluitend op openbaar toegankelijke bronnen. Informatie uit inlichtingenonderzoek naar interne, niet-publieke plannen werd in de procedure niet ingebracht.
Politieke betekenis: winst voor de AfD
Voor de AfD is dit een belangrijke symbolische overwinning. De partij had direct na de kwalificatie als ‘bewezen rechtsextremistisch’ een rechtszaak aangespannen en een spoedprocedure gestart. De Verfassungsschutz had daarop al een zogenoemde ‘Stillhalte-Zusage’ gedaan: een toezegging om de kwalificatie voorlopig niet meer publiek te gebruiken totdat de rechter zich had uitgesproken.
De uitspraak versterkt het narratief van de AfD dat zij slachtoffer zou zijn van een politiek gemotiveerde campagne door het ‘establishment’. Tegelijkertijd blijft de hoofdprocedure lopen. Het laatste woord is dus nog niet gesproken.
Breder perspectief: spanning tussen veiligheid en politiek
De zaak legt een fundamentele spanning bloot in de Duitse democratie: hoe ga je om met een partij die in delen van haar retoriek en programma democratische grondrechten onder druk zet, maar tegelijkertijd door miljoenen kiezers wordt gesteund? De Verfassungsschutz heeft de afgelopen jaren meerdere AfD-deelorganisaties als rechtsextremistisch bestempeld. Met name in oostelijke deelstaten als Thüringen en Saksen ligt de partij onder zware observatie.
Wat zijn de mogelijke gevolgen?
Korte termijn: de AfD kan zich politiek gesterkt voelen, zeker richting komende verkiezingen.
Middellange termijn: het hoger beroep kan de juridische strijd verder verlengen.
Lange termijn: de uitkomst van de hoofdprocedure kan richtinggevend zijn voor hoe Duitsland omgaat met radicaal-rechtse partijen in het algemeen.
De uitspraak uit Keulen is dus geen eindpunt, maar een tussenstation in een juridisch en politiek gevecht dat de Duitse democratie nog geruime tijd zal bezighouden.
