Wie is het staatshoofd van Duitsland? Welke macht heeft de Duitse bondspresident? En hoe wordt hij of zij gekozen?
De Duitse bondspresident is het hoogste staatsambt van de Bondsrepubliek Duitsland. Toch heeft het ambt minder politieke macht dan veel mensen denken. Op deze pagina lees je alles over de taken, bevoegdheden, verkiezing en geschiedenis van de Duitse bondspresident.
Wat is de Duitse bondspresident?
De bondspresident is het staatshoofd van Duitsland. In het Duits heet het ambt Bundespräsident. Anders dan bijvoorbeeld in Frankrijk of de Verenigde Staten is de bondspresident geen regeringsleider. Die rol ligt bij de bondskanselier. De bondspresident staat boven de dagelijkse partijpolitiek en vervult vooral een representatieve en moreel-politieke functie. De functie bestaat sinds 1949, toen de Bondsrepubliek Duitsland werd opgericht.
Wat doet de Duitse bondspresident?
Hoewel de bondspresident geen directe regeringsmacht heeft, beschikt hij of zij over belangrijke constitutionele bevoegdheden.
Belangrijkste taken:
- Ondertekenen van wetten
Een wet treedt pas officieel in werking nadat de bondspresident deze heeft ondertekend. In uitzonderlijke gevallen kan het staatshoofd weigeren een wet te ondertekenen als deze strijdig wordt geacht met de grondwet. - Benoemen en ontslaan van ministers
De bondspresident benoemt de bondskanselier en, op voorstel van de kanselier, de ministers. - Ontbinding van de Bondsdag
In specifieke constitutionele situaties kan de bondspresident het parlement ontbinden en nieuwe verkiezingen uitschrijven. - Representatie van Duitsland
De bondspresident vertegenwoordigt Duitsland internationaal, ontvangt staatshoofden en houdt toespraken bij nationale herdenkingen. - Moreel kompas
In de praktijk wordt het ambt vaak gezien als moreel baken. Bondspresidenten spreken zich regelmatig uit over democratie, rechtsstaat, antisemitisme en maatschappelijke samenhang.
Hoe wordt de bondspresident gekozen?
De Duitse bondspresident wordt niet rechtstreeks door het volk gekozen. De verkiezing vindt plaats via de Bundesversammlung (Bondsvergadering). Dit is een speciaal orgaan dat alleen bijeenkomt om het staatshoofd te kiezen.
De Bundesversammlung bestaat uit:
– Alle leden van de Bondsdag (het Duitse federale parlement)
– Een gelijk aantal afgevaardigden die door de deelstaatparlementen (Landtage) worden gekozen
Die extra afgevaardigden hoeven geen beroepspolitici te zijn. Regelmatig worden ook kunstenaars, sporters of andere prominente burgers afgevaardigd. De verkiezing verloopt in maximaal drie stemrondes. In de eerste twee rondes is een absolute meerderheid vereist. In een eventuele derde ronde is een gewone meerderheid voldoende.
Hoe lang duurt een ambtstermijn?
Een bondspresident wordt gekozen voor vijf jaar. Herverkiezing is één keer mogelijk. Meer dan twee termijnen zijn niet toegestaan. Frank-Walter Steinmeier, sinds 2017 bondspresident, bevindt zich in zijn tweede termijn en kan daarom niet opnieuw kandideren.
Hoeveel macht heeft de bondspresident?
De Duitse grondwet (Grundgesetz) is na de Tweede Wereldoorlog bewust zo ontworpen dat het staatshoofd geen sterke uitvoerende macht heeft. Dit is een reactie op de machtsconcentratie in de Weimarrepubliek en tijdens het nationaalsocialisme.
De werkelijke politieke macht ligt bij:
– De bondskanselier
– De Bondsdag
– De federale regering
Toch kan de bondspresident in crisissituaties een sleutelrol spelen, bijvoorbeeld bij kabinetscrises of vertrouwenskwesties.
Vergelijking met Nederland
Voor Nederlandse lezers is een vergelijking met de koning logisch. De bondspresident lijkt in zijn representatieve rol deels op het Nederlandse staatshoofd. Het grote verschil is dat de bondspresident wordt gekozen, terwijl de Nederlandse koning erfelijk staatshoofd is.
Alle bondspresidenten sinds 1949
Hieronder een overzicht van alle Duitse bondspresidenten:
- Theodor Heuss (1949–1959)
De eerste bondspresident van de Bondsrepubliek. Speelde een belangrijke rol bij de democratische wederopbouw. - Heinrich Lübke (1959–1969)
Zijn ambtstermijn werd overschaduwd door discussies over zijn rol in de oorlogsjaren. - Gustav Heinemann (1969–1974)
Stond bekend als een president van de burgers. Benadrukte democratische betrokkenheid. - Walter Scheel (1974–1979)
Voormalig minister van Buitenlandse Zaken. - Karl Carstens (1979–1984)
Bekend om zijn symbolische wandeltochten door Duitsland. - Richard von Weizsäcker (1984–1994)
Wordt beschouwd als een van de meest invloedrijke bondspresidenten. Zijn toespraak van 8 mei 1985 over het einde van de oorlog was historisch. - Roman Herzog (1994–1999)
Riep op tot hervormingen in een periode van economische stagnatie. - Johannes Rau (1999–2004)
Legde nadruk op maatschappelijke verzoening. - Horst Köhler (2004–2010)
Trad onverwacht af na controverse over uitspraken over militaire inzet. - Christian Wulff (2010–2012)
Trad af na een affaire rond vermeende belangenverstrengeling. - Joachim Gauck (2012–2017)
Voormalig predikant en burgerrechtenactivist uit Oost-Duitsland. - Frank-Walter Steinmeier (2017–heden)
Voormalig minister van Buitenlandse Zaken. Staat bekend om zijn nadruk op democratische weerbaarheid en Europese samenwerking.
Waarom is het ambt politiek belangrijk?
Hoewel de bondspresident geen regeringsleider is, heeft het ambt grote symbolische waarde. In tijden van polarisatie of crisis kan het staatshoofd bijdragen aan stabiliteit en nationale samenhang. Daarnaast beïnvloedt de bondspresident het internationale imago van Duitsland, onder meer binnen de Europese Unie.
Veel gestelde vragen
- Kan een bondspresident worden afgezet?
Ja, maar alleen via een ingewikkelde procedure bij het Constitutioneel Hof wegens opzettelijke schending van de grondwet. - Hoeveel verdient een bondspresident?
Het salaris ligt op het niveau van de bondskanselier, aangevuld met representatieve voorzieningen. - Kan iemand zonder politieke ervaring bondspresident worden?
Ja. Er is geen vereiste dat iemand parlementslid moet zijn.