In de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt is kunst en cultuur onverwacht een belangrijk verkiezingsthema geworden. De rechts-populistische partij Alternative für Deutschland (AfD) wil het cultuurbeleid ingrijpend veranderen en spreekt openlijk over het stimuleren van ‘patriottische kunst’. Tegelijk benadrukt de partij dat de vrijheid van kunst behouden moet blijven. Dat spanningsveld zorgt voor onrust in de culturele sector.
Onrust in aanloop naar deelstaatverkiezingen
Met het oog op de komende deelstaatverkiezingen (verkiezingen voor het regionale parlement, de Landtag) groeit de nervositeit onder kunstenaars en culturele instellingen. De aanleiding: berichten dat de AfD zou werken met zogenoemde “zwarte lijsten” van kunstvormen of projecten die bij regeringsdeelname geen subsidie meer zouden krijgen. De partij ontkent dat er concrete lijsten bestaan, maar bevestigt wél dat zij duidelijke keuzes wil maken in wat nog gefinancierd wordt.
AfD wil cultuurbeleid koppelen aan eigen wereldbeeld
Volgens Hans-Thomas Tillschneider, cultuurwoordvoerder van de AfD in Saksen-Anhalt, is dat niet vreemd. Iedere partij heeft volgens hem een eigen visie op cultuur en bepaalt op basis daarvan wat steun verdient. Concreet betekent dit dat bepaalde kunstvormen mogelijk verdwijnen uit de subsidieregelingen. Zo noemt hij hedendaagse muziek als voorbeeld van kunst die volgens de AfD slechts een kleine groep aanspreekt en bovendien politiek eenzijdig zou zijn.
Opvallend: in Duitsland wordt de verdeling van cultuursubsidies normaal gesproken geregeld door onafhankelijke commissies, juist om politieke inmenging te beperken.
Wat bedoelt de AfD met ‘patriottische kunst’?
De kern van het debat draait om het begrip ‘patriottische kunst’. Daarmee bedoelt de AfD kunst die nationale identiteit en trots versterkt. In het concept-verkiezingsprogramma stelt de partij dat Duitsland kampt met een “identiteitsprobleem” en een gebrek aan nationaal zelfbewustzijn. Een nieuwe cultuurpolitiek moet dat volgens de AfD herstellen en zelfs bijdragen aan een bredere maatschappelijke omslag. Tegelijk blijft de partij benadrukken dat de vrijheid van kunst formeel niet wordt ingeperkt.
Culturele sector vreest uitsluiting en politieke sturing
Bij culturele instellingen leidt dit tot zorgen. Zo waarschuwt het Staatstheater in Maagdenburg dat selectief subsidiëren onvermijdelijk betekent dat delen van het publiek worden uitgesloten. Theaters programmeren juist een breed aanbod: van klassieke tot moderne en internationale producties. Volgens intendant Julien Chavaz moet kunst een plek blijven waar verschillende perspectieven samenkomen, en niet een instrument worden van politieke agenda’s.
Botsing met historische tradities
Critici wijzen er bovendien op dat het idee van ‘nationale kunst’ historisch problematisch is. In het Gleimhaus Halberstadt – een museum gewijd aan de Verlichting – wordt benadrukt dat het concept van een uniforme nationale cultuur pas veel later ontstond. Tijdens de Verlichting stond juist pluralisme en debat centraal, niet één opgelegde nationale identiteit. Volgens museumdirecteur Ute Pott past het idee dat cultuur een samenleving eenduidig moet sturen eerder bij simplificatie dan bij historische realiteit.
Breder politiek project: ‘conservatieve ommekeer’
De cultuurplannen van de AfD staan niet op zichzelf. Tillschneider spreekt van een bredere “conservatieve ommekeer”, niet alleen in Duitsland maar wereldwijd. Volgens hem komt er een einde aan het culturele tijdperk dat sinds de jaren zestig dominant was. De culturele sector zelf verwerpt die visie. Volgens theatermakers is kunst juist geen middel om politieke revoluties door te voeren, maar een ruimte voor vrije expressie.
Spanningsveld blijft bestaan
De discussie in Saksen-Anhalt laat zien hoe sterk cultuur inmiddels verweven is geraakt met politieke strijd in Duitsland. De AfD benadrukt dat zij alleen andere accenten wil leggen, niet de vrijheid wil beperken. Critici vrezen echter dat selectieve subsidiëring alsnog leidt tot indirecte sturing van kunst en cultuur. Met de verkiezingen in aantocht is duidelijk dat het debat over kunst en identiteit voorlopig nog niet zal verstommen.
Wil jij de volgende brief ook in je mailbox?
Ontvang elke maand een persoonlijke Berlijnse Brief — gratis en exclusief in je inbox.
Let op: Heb je geen bevestigingsmail ontvangen? Controleer dan even je spambox – het kan zijn dat onze mail daar per ongeluk is beland.
