Enkele weken voor verschillende Duitse deelstaatverkiezingen waarschuwen veiligheidsdiensten voor een nieuwe golf van desinformatie. Politici worden beschuldigd van onder meer moord, seksueel misbruik en corruptie, terwijl vervalste video’s en websites de indruk wekken dat gerenommeerde Duitse media de beschuldigingen hebben onderzocht. Ook de MDR en de Süddeutsche Zeitung zijn doelwit geworden.
De campagne, die bekendstaat als ‘Matrjoschka’ of ‘Operation Overload’, wordt met grote waarschijnlijkheid aan Rusland toegeschreven. Volgens de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst is de aandacht de afgelopen maanden nadrukkelijk verschoven naar Oost-Duitsland en regionale verkiezingen. Een belangrijk doel lijkt het verder aanwakkeren van tegenstellingen tussen Oost- en West-Duitsland.
Desinformatie rond Duitse deelstaatverkiezingen
De Duitse binnenlandse veiligheidsdienst, het Bundesamt für Verfassungsschutz (BfV), waarschuwde deze week voor een gecoördineerde buitenlandse beïnvloedingscampagne rond de verkiezingen. Sinds eind juni worden volgens de dienst berichten verspreid die maatschappelijke tegenstellingen tussen Oost- en West-Duitsland moeten vergroten.
Sinds juli zijn daar steeds meer valse beschuldigingen tegen politici bij gekomen. In augustus verschenen bovendien talrijke berichten met de hashtag #TimeToDivideGermany, oftewel ‘tijd om Duitsland weer te verdelen’.
Dat inmiddels niet alleen landelijke politici, maar ook politici op deelstaat- en gemeentelijk niveau doelwit zijn, noemt de veiligheidsdienst een nieuwe ontwikkeling.
De campagnes spelen onder meer een rol in de aanloop naar de deelstaatverkiezingen in Saksen-Anhalt. Ook kandidaten bij verkiezingen in Berlijn, Mecklenburg-Voor-Pommeren en Nedersaksen worden getroffen.
Logo van MDR gebruikt voor nepvideo’s
Onderzoek van de regionale publieke omroep MDR laat zien hoe omvangrijk de campagne inmiddels is. In een verzameling berichten werden ook vervalste video’s aangetroffen waarop het officiële logo van de MDR was aangebracht.
Hoofdredacteur Christin Bohmann noemt het vervalsen van journalistieke merken en het verspreiden van desinformatie een aanval op de geloofwaardigheid van vrije media. De MDR benadrukt vast te houden aan onafhankelijke en op feiten gebaseerde journalistiek.
De gegevens zijn afkomstig van het anonieme Russische collectief Antibot4Navalny, dat naar eigen zeggen sinds 2018 desinformatiecampagnes en beïnvloedingsnetwerken onderzoekt. Het collectief waarschuwde al eerder dat de aandacht van Matrjoschka naar Oost-Duitsland en de verkiezingen verschoof.
Sinds 24 juli werden in de door de MDR onderzochte dataset 338 berichten geregistreerd. Daarvan waren er volgens de analyse van de omroep 107 gericht op het versterken van de tegenstelling tussen Oost- en West-Duitsland.
Russian-state influence campaign targets the Sep2026 elections in 2 states of Germany.
It pits East Germans and West Germans against each other.
In these (both eastern) states, AfD can potentially secure state power for the first time in German history.https://t.co/lwaGTG13II
— bot blocker | блокировщик ботов (@antibot4navalny) June 26, 2026
CDU en Groenen vaak doelwit
Opvallend is welke partijen in de verzamelde berichten worden aangevallen. Meer dan een kwart bevat valse beweringen over de CDU of politici van die partij. De Groenen komen voor in 65 geregistreerde berichten en de SPD in 41. Ook de FDP en CSU zijn doelwit.
Over de AfD en het Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW) zijn in deze dataset geen vergelijkbare berichten bekend.
Dat patroon komt volgens de MDR overeen met de analyse van de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst. Die stelt dat vooral politici worden aangevallen van partijen met politieke standpunten die niet overeenkomen met de strategische belangen van Rusland.
De beschuldigingen gaan bovendien veel verder dan gewone politieke aanvallen. Politici van vooral CDU en Groenen worden in de vervalste berichten onder meer beschuldigd van corruptie, seksuele misdrijven, kindermisbruik, fraude, geweld en drugsdelicten. De MDR vond in de onderzochte gevallen geen aanwijzingen dat deze beschuldigingen op waarheid berusten.
Volgens het BfV is het rechtstreeks in diskrediet brengen van politici een kenmerkende methode van buitenlandse informatiebeïnvloeding.
Valse SZ-website nauwelijks van echt te onderscheiden
Hoe professioneel de vervalsingen inmiddels kunnen zijn, ondervond ook de Süddeutsche Zeitung (SZ). Op internet verscheen een nagebouwde versie van de website van de krant met een volledig verzonnen verhaal over Sven Schulze (CDU), minister-president van Saksen-Anhalt.
Niet alleen de inhoud was vervalst. De makers hadden de website tot in details nagebouwd. Lettertypes, namen van auteurs, links naar een vermeende homepage en zelfs aanbiedingen voor abonnementen moesten bezoekers de indruk geven dat ze zich werkelijk op de website van de Süddeutsche Zeitung bevonden.
Ook het internetadres leek sterk op het echte adres van de krant en verschilde daarvan slechts op enkele plaatsen.
Bij het verzonnen artikel hoorde bovendien een video van ongeveer anderhalve minuut. Een kennelijk met kunstmatige intelligentie gegenereerde stem presenteerde daarin een niet-bestaand onderzoek van de SZ naar Schulze. De krant heeft de berichten bij de betreffende sociale platforms gemeld, om verwijdering van de vervalste websites gevraagd en onderzoekt juridische stappen tegen mogelijke verantwoordelijken.
Politici persoonlijk beschuldigd van ernstige misdrijven
Ook Eric Stehr, kandidaat van Die Linke in Saksen-Anhalt, werd persoonlijk getroffen. In een video met het logo van de Frankfurter Allgemeine Zeitung wordt hij ervan beschuldigd zijn grootmoeder te hebben vermoord. Volgens de verzonnen geschiedenis zou hij schulden hebben gehad door donaties aan queer webcammodellen en de woning van zijn vermoorde grootmoeder hebben verkocht om die schulden af te betalen.
De politie in het district Burgenlandkreis spreekt de beschuldiging tegen. Er bestaat volgens een politiewoordvoerder geen verdenking van moord en er loopt geen onderzoek tegen Stehr.
Deutsche Welle onderzocht 180 door Antibot4Navalny verzamelde berichten. Daarin werden vergelijkbare verhalen aangetroffen over kandidaten in Saksen-Anhalt, Berlijn, Mecklenburg-Voor-Pommeren en Nedersaksen. De verzonnen beschuldigingen lopen uiteen van moord en seksueel misbruik tot corruptie.
Ook Deutsche Welle zag geen voorbeelden waarbij AfD of BSW op vergelijkbare wijze werden aangevallen.
Bekende media moeten de leugen geloofwaardig maken
Een belangrijk onderdeel van de strategie is het misbruiken van de reputatie van bestaande media. Niet alleen de MDR, SZ en Frankfurter Allgemeine Zeitung worden nagebootst. Ook logo’s en vormgeving van onder meer Der Spiegel, Die Zeit, ZDF, Tagesschau, Welt, Bild, Handelsblatt, Deutsche Welle, t-online en Stern zijn gebruikt.
Sommige van deze media hebben zelf eerder over de desinformatiecampagne bericht.
De vervalste berichten volgen vaak hetzelfde patroon. Ze gebruiken bekende gezichten van landelijke of lokale politici, sensationele koppen en emotioneel geladen beschuldigingen. Een deel van het materiaal is met kunstmatige intelligentie vervaardigd. Sommige video’s zijn voorzien van indringende muziek.
Deutsche Welle constateerde in twintig onderzochte gevallen misbruik van het eigen logo. Ook de omroep heeft de vervalsingen bij de platforms gemeld en onderzoekt civiel- en strafrechtelijke stappen.
Campagne al sinds 2023 bekend
Matrjoschka is geen nieuw verschijnsel. Volgens Julia Smirnova van het Center für Monitoring, Analyse und Strategie (CeMAS), een Duitse organisatie die onder meer desinformatie onderzoekt, is de operatie al sinds 2023 bekend.
De campagne verspreidde eerder desinformatie rond verkiezingen in onder meer Armenië en Moldavië. Begin 2024 was Oekraïne een belangrijk onderwerp en in de zomer van dat jaar kwamen de Olympische Spelen in beeld. Later richtten de campagnes zich onder meer op migratie en maatschappelijke onrust in Duitsland en Frankrijk en op de Poolse verkiezingen.
Ook rond de deelstaatverkiezingen in Baden-Württemberg en Rijnland-Palts in maart van dit jaar werden in Duitsland activiteiten van het netwerk geregistreerd. Nieuw is vooral de nadrukkelijke aandacht voor politici op regionaal en lokaal niveau.
Russische betrokkenheid waarschijnlijk, opdrachtgever niet vastgesteld
Deskundigen schrijven Matrjoschka met grote waarschijnlijkheid aan Rusland toe. Wie de campagne precies organiseert of financiert, is echter niet vastgesteld.
Smirnova benadrukt dat niet bekend is welk bedrijf of welke organisatie er mogelijk achter zit. Voor Matrjoschka is tot nu toe ook geen formele nationale attributieprocedure uitgevoerd waarmee de Duitse autoriteiten een beïnvloedingsoperatie officieel aan een bepaalde actor toeschrijven.
Ook bij de door Deutsche Welle onderzochte berichten is het moeilijk de makers onomstotelijk te identificeren. Voor verspreiding worden onder meer gestolen accounts op sociale media gebruikt die soms lange tijd niet actief zijn geweest. In één geval wees een vertaalfout er volgens de onderzoekers wel op dat de makers Russischtalig waren.
Bereik lijkt vooralsnog beperkt
De hoeveelheid desinformatie betekent niet automatisch dat miljoenen Duitsers de vervalsingen te zien krijgen. Volgens Antibot4Navalny ligt het bereik van de recente berichten aanzienlijk lager dan bij eerdere campagnes.
Gemiddeld gaat het om enkele honderden weergaven per bericht. Het collectief vermoedt bovendien dat een aanzienlijk deel daarvan afkomstig is van factcheckers, wetenschappers en overheidsinstanties die de campagne juist volgen.
Ook platforms verwijderen volgens informatie van de MDR vaker niet-authentieke accounts nadat Duitse autoriteiten ze hebben gemeld. Daarnaast heeft de Duitse overheid een gezamenlijk centrum opgericht voor de bestrijding van hybride dreigingen.
Bondsminister van Binnenlandse Zaken Alexander Dobrindt (CSU) zegt dat de autoriteiten de verspreiding van de valse informatie nauwlettend volgen. Hoewel het bereik momenteel relatief gering lijkt, is volgens hem duidelijk dat met dergelijke campagnes wordt geprobeerd invloed uit te oefenen op politiek en samenleving.
In de aanloop naar de deelstaatverkiezingen houden de Duitse veiligheidsdiensten er daarom rekening mee dat juist verkiezingen een doelwit van dergelijke buitenlandse beïnvloedingsoperaties zijn.
