De onrust binnen de Duitse sociaaldemocratische SPD neemt toe. Met belangrijke deelstaatverkiezingen in september in aantocht staat de partij er slecht voor in de peilingen. De kritiek richt zich steeds nadrukkelijker op partijvoorzitters Bärbel Bas en Lars Klingbeil. Vanuit verschillende delen van de SPD klinkt de roep om een andere politieke koers en zelfs om een nieuwe partijleiding.
De problemen beperken zich niet tot de landelijke peilingen. Juist in Saksen-Anhalt en Berlijn dreigen de sociaaldemocraten bij de komende verkiezingen forse verliezen te lijden. In Mecklenburg-Voor-Pommeren zijn de vooruitzichten gunstiger, maar ook daar houdt SPD-deelstaatpremier Manuela Schwesig nadrukkelijk afstand van de landelijke partij.
SPD blijft steken rond 12 procent
Landelijk staat de SPD al maanden op ongeveer 12 procent in de peilingen. Daarmee blijft de partij duidelijk achter bij de Groenen en nog veel verder bij CDU/CSU en de rechts-radicale AfD.
De tegenvallende cijfers vergroten de druk op Bas en Klingbeil. Beiden combineren het partijvoorzitterschap met een ministerspost in de regering van bondskanselier Friedrich Merz. Bas is minister van Arbeid en Sociale Zaken, Klingbeil is minister van Financiën.
Binnen de SPD bestaat al langer kritiek op deze combinatie van functies. Volgens critici houden de ministersposten te weinig tijd over om de partij politiek te leiden en een duidelijk eigen sociaaldemocratisch profiel te geven.
Daar komt onvrede bij over hervormingen van de coalitie van CDU/CSU en SPD. Vooral plannen die gevolgen hebben voor sociale voorzieningen liggen binnen delen van de sociaaldemocratische achterban gevoelig.
Berlijnse SPD-lijsttrekker eist koerswijziging
Steffen Krach, voorzitter van de SPD in Berlijn en lijsttrekker bij de verkiezingen daar, pleit voor een fundamentele koerswijziging van de SPD binnen de bondsregering.
Volgens Krach kan zijn partij niet doorgaan alsof er niets aan de hand is wanneer een grote meerderheid van de Duitsers negatief oordeelt over het hervormingspakket dat de regering begin juli presenteerde. Juist een partij die sociale rechtvaardigheid als een van haar belangrijkste uitgangspunten beschouwt, moet volgens hem reageren.
Krach keert zich onder meer tegen plannen om te bezuinigen op de Duitse huurtoeslag. Volgens hem worden daardoor bijvoorbeeld alleenstaande ouders en gepensioneerden geraakt die moeite hebben hun huur te betalen. Ook mensen die werken, kunnen afhankelijk zijn van deze financiële ondersteuning.
Over de positie van Bas en Klingbeil is Krach voorzichtiger. Een personeelsdebat zal volgens hem geen kiezers terugwinnen. Daarvoor moet de SPD mensen met haar inhoud overtuigen.
Deel SPD wil nieuwe partijleiding
Andere sociaaldemocraten gaan aanzienlijk verder. Het bestuur van een lokale SPD-afdeling in Berlin-Mariendorf nam donderdag een verklaring aan waarin Bas en Klingbeil worden opgeroepen te kiezen tussen hun ministerspost en het partijvoorzitterschap.
De afdeling wil bovendien dat de SPD in het najaar een extra partijcongres houdt. Dat congres zou de basis moeten leggen voor zowel een inhoudelijke koerswijziging van de partij als een nieuwe start van de regeringscoalitie.
Volgens de SPD-afdeling moet een inhoudelijke vernieuwing gepaard gaan met een personele verandering. Het partijvoorzitterschap zou niet langer gecombineerd moeten worden met een ministerspost in het kabinet-Merz. Mochten Bas en Klingbeil voor hun ministerschap kiezen, dan wil de afdeling dat de SPD-leden rechtstreeks hun opvolgers kiezen.
Ook de landelijke SPD-werkgroep voor migratie en diversiteit heeft opgeroepen tot een extra partijcongres en de verkiezing van een nieuwe partijtop. De voorzitters Mehria Ashuftah en Orkan Özdemir spraken tegenover Der Spiegel zelfs van een crisis die het voortbestaan van de partij kan bedreigen.
Özdemir zei in het ARD-programma Tagesthemen dat het initiatief volgens hem veel steun krijgt, zowel onder gewone partijleden als onder functionarissen. Vooral SPD-leden die momenteel campagne voeren zouden de slechte positie van de landelijke partij als een zware last ervaren.
Lauterbach verdedigt Bas en Klingbeil
Voormalig minister van Volksgezondheid Karl Lauterbach neemt het juist op voor de twee partijvoorzitters. Hij verklaarde in het ARD-Morgenmagazin volledig vertrouwen te hebben in Bas en Klingbeil.
Volgens Lauterbach is de kritiek op het duo overdreven, onterecht en slecht getimed. De bondsregering bevindt zich volgens hem midden in een omvangrijk hervormingsproces. De SPD zou zich daarom constructief met die hervormingen moeten bezighouden.
Tegelijkertijd vindt ook Lauterbach dat de SPD binnen de regering duidelijker moet laten zien waarvoor zij staat. Bij hervormingen van bijvoorbeeld de zorg en het gezondheidsstelsel moeten burgers volgens hem uiteindelijk kunnen merken dat het beleid rechtvaardiger is geworden.
Deelstaatverkiezingen vergroten druk op SPD
De kritiek op de partijleiding komt vooralsnog vooral uit lagere en middelste partijgeledingen. De naderende deelstaatverkiezingen kunnen ervoor zorgen dat prominente SPD-politici zich voorlopig terughoudend opstellen. Een openlijke machtsstrijd in Berlijn zou de verkiezingscampagnes immers verder kunnen bemoeilijken. Juist die verkiezingen vormen een groot risico voor de SPD.
In Saksen-Anhalt schommelt de partij volgens de in de Tagesschau genoemde peilingen tussen 5 en 7 procent. Daarmee bestaat zelfs het risico dat de SPD de kiesdrempel van 5 procent niet haalt en uit het deelstaatparlement verdwijnt. Ook in Berlijn dreigt een zware nederlaag. Bij de vorige verkiezingen behaalde de SPD nog 18,4 procent. In de huidige peilingen blijft daarvan ongeveer 12 tot 13 procent over.
Schwesig houdt afstand van landelijke SPD
Anders is de situatie in Mecklenburg-Voor-Pommeren. Daar heeft de SPD met Manuela Schwesig een populaire deelstaatpremier. Ondanks verwachte verliezen en een sterke AfD zou zij haar positie kunnen behouden.
Opvallend is dat Schwesig daarbij afstand houdt van de landelijke SPD en van partijvoorzitters Bas en Klingbeil. Ze heeft zich onder meer kritisch uitgesproken over onderdelen van het pensioenbeleid van de regering-Merz.
Zo verzet ze zich tegen plannen om een mogelijkheid tot vervroegd pensioen zonder korting af te schaffen. Ook heeft Schwesig scherpe kritiek geuit op plannen voor hervorming van de langdurige zorg, die zij als „onmenselijk” bestempelde. Daarmee probeert de SPD-premier zich in haar deelstaat duidelijk te onderscheiden van de koers van de landelijke coalitie.
Bas: SPD moet zichtbaarder worden
Bas erkent dat haar partij met een ernstig probleem kampt. In een recent interview met ZDF zei ze dat niemand tevreden kan zijn met de huidige situatie. De SPD moet zich volgens haar opnieuw positioneren en als zelfstandige partij zichtbaarder worden.
Voor paniek ziet ze echter geen reden. Ook verwerpt ze de kritiek dat de SPD binnen de coalitie met CDU en CSU onvoldoende zou hebben bereikt. Volgens Bas heeft haar partij juist veel van haar eigen wensen kunnen doorzetten. Bij de hervorming van de pensioenen liet ze wel blijken dat de voorstellen van een regeringscommissie niet overeenkomen met wat zij zelf graag had gezien.
Klingbeil probeert de discussie eveneens te relativeren. Onrust binnen de SPD is er volgens hem altijd. Toch staat juist hij onder druk, mede omdat hij als minister van Financiën verantwoordelijk is voor strenge begrotingsregels die ook gevolgen hebben voor sociale uitgaven.
Op de roep om een extra partijcongres reageerde Klingbeil terughoudend. De huidige partijleiding heeft volgens hem een duidelijk mandaat gekregen om op basis van het coalitieakkoord regeringsverantwoordelijkheid te nemen. De SPD mag zich daar volgens hem nu niet aan onttrekken.
De deelstaatverkiezingen in september worden daarmee niet alleen belangrijk voor de SPD in Saksen-Anhalt, Mecklenburg-Voor-Pommeren en Berlijn. De uitslagen kunnen ook bepalend worden voor de discussie over de landelijke koers en de toekomst van de huidige partijleiding.
