De economie van Saksen-Anhalt staat onder druk. Vooral de chemische industrie en toeleveranciers aan de auto-industrie kampen met onzekerheid, terwijl de deelstaat nieuwe en toekomstbestendige banen hard nodig heeft. In aanloop naar de deelstaatverkiezingen van 6 september presenteren de partijen uiteenlopende recepten: van speciale economische zones en minder regels tot investeringen in verduurzaming, start-ups en nieuwe technologie.
De uitgangspositie is niet gemakkelijk. Bedrijven in Saksen-Anhalt zijn volgens de MDR somber over de economische situatie. Bovendien is de deelstaat sterk afhankelijk van beslissingen die elders worden genomen. Internationale concerns kunnen met één besluit grote gevolgen hebben voor complete regio’s. Tegelijkertijd neemt de werkgelegenheid af, vooral in de industrie en de verwerkende sector.
Daar komt bij dat een deelstaatregering maar beperkt invloed heeft op de economische omstandigheden. Energieprijzen, internationale handel en veel wet- en regelgeving worden grotendeels op federaal of Europees niveau bepaald. Saksen-Anhalt kan wel eigen prioriteiten stellen, subsidies verstrekken en invloed uitoefenen op bijvoorbeeld vergunningprocedures.
Hoge schulden beperken economische speelruimte
De financiële positie maakt de opgave nog ingewikkelder. Saksen-Anhalt behoort niet tot de financieel sterke Duitse deelstaten. Volgens de MDR zal de totale schuld aan het einde van het jaar waarschijnlijk ongeveer 25 miljard euro bedragen. Per inwoner ligt de schuld duidelijk hoger dan in de andere Oost-Duitse deelstaten.
Alleen dit jaar komt er naar verwachting ongeveer een miljard euro schuld bij. Bijna zeven procent van de begroting wordt daarmee met nieuwe schulden gefinancierd.
Ook de vooruitzichten zijn weinig gunstig. Door de internationale economische situatie en de demografische ontwikkeling dreigen de inkomsten verder onder druk te komen, terwijl de financiële behoeften toenemen. De volgende deelstaatregering krijgt daardoor waarschijnlijk nog minder ruimte om eigen economische plannen te financieren.
Tegen die achtergrond wordt economie een belangrijk onderwerp bij de verkiezingen in Saksen-Anhalt. De partijen zijn het er in grote lijnen over eens dat veranderingen noodzakelijk zijn. Over de manier waarop lopen de ideeën echter sterk uiteen.
CDU zet in op chemie en voormalig Intel-terrein
De CDU wil de bestaande industriële structuur versterken. De partij wil meer bedrijven uit de chemische industrie naar Saksen-Anhalt halen en Europese subsidies gebruiken om ook farmaceutische bedrijven aan te trekken. Daarnaast wil de CDU uitzonderingen mogelijk maken op bepaalde milieu- en chemicaliënregels. Daarmee zouden bedrijven met minder voorschriften te maken moeten krijgen.
Een belangrijk project is het terrein bij Magdeburg waar chipfabrikant Intel zich aanvankelijk wilde vestigen. De CDU wil het geplande hightechpark daar binnen vijf jaar succesvol ontwikkelen. Ook steunt de partij pogingen om Halle als vestigingsplaats voor een concernonderdeel van Deutsche Bahn naar voren te schuiven.
AfD kiest voor midden- en kleinbedrijf en datacenters
De rechtspopulistische AfD wil minder nadruk leggen op het binnenhalen en subsidiëren van grote internationale concerns zoals Intel. In plaats daarvan moet meer steun naar het midden- en kleinbedrijf gaan. De partij stelt daarnaast speciale economische zones voor in structureel zwakke gebieden. Daar zouden bedrijven onder gunstigere voorwaarden kunnen opereren.
Ook ziet de AfD kansen voor datacenters en voor een verdere uitbreiding van het toerisme. Volgens de analyse van de MDR blijft bij het voorstel voor datacenters echter onduidelijk wat de gevolgen zouden zijn van onder meer het energie- en waterverbruik en geluidsoverlast.
Die Linke wil verduurzaming aan betere banen koppelen
Die Linke legt andere accenten. De partij wil bedrijven renteloze langlopende leningen geven om industrie en midden- en kleinbedrijf klimaatvriendelijker te maken. De energietransitie moet tegelijkertijd nieuwe werkgelegenheid opleveren. De machinebouw zou zich volgens Die Linke breder moeten oriënteren en bijvoorbeeld onderdelen moeten produceren voor elektrische mobiliteit, spoorwegen en warmtepompen.
Ook arbeidsvoorwaarden spelen een belangrijke rol. Investeringen en opdrachten van de deelstaat zouden alleen naar ondernemingen moeten gaan die volgens een cao betalen en garanties geven voor lokale vestigingen. Daarnaast wil Die Linke scherper toezien op uitzendwerk, onderaannemers en andere arbeidsconstructies in onder meer landbouw, bouw en logistiek.
SPD richt zich op chemie en voormalige mijnbouwgebieden
De SPD wil een gezamenlijke werkgroep van politiek en chemische industrie oprichten die zich bezighoudt met energie, infrastructuur en de toekomst van de sector. Daarnaast wil de partij investeren in de economische omschakeling van voormalige mijnbouwgebieden. Nieuwe werkgelegenheid moet onder meer ontstaan door hernieuwbare energie, klimaatvriendelijke productieprocessen, de circulaire economie en de IT-sector.
Voor startende ondernemers wil de SPD de bestaande subsidiemogelijkheden eenvoudiger maken en een speciale bonus voor start-ups invoeren.
FDP wil speciale economische zones en minder regels
Ook de FDP ziet veel in speciale economische zones. De partij wil daarmee experimenteren op het voormalige Intel-terrein bij Magdeburg en rond het belangrijke chemiecomplex in Leuna. Ondernemingen zouden daar onder meer van bepaalde rapportageverplichtingen moeten worden vrijgesteld. De FDP wil bovendien toeleveranciers van de auto-industrie sterker verbinden met de Duitse defensie-industrie.
Verder wil de partij ruimere mogelijkheden voor winkelopenstelling op zon- en feestdagen. Ook wil zij de wet afschaffen die bij overheidsopdrachten van de deelstaat eisen stelt aan onder meer cao-lonen en aanbestedingen.
Groenen willen nieuwe technologie en glasvezel
Bündnis 90/Die Grünen willen een stimuleringsprogramma voor duurzame bedrijven in biotechnologie, medische technologie, farmacie en chemie. Tegelijkertijd moet de omschakeling van de auto- en chemische industrie worden ondersteund. De partij wil bovendien een gebiedsdekkend glasvezelnetwerk, ook in de dunbevolkte delen van Saksen-Anhalt. De investeringsbank van de deelstaat moet worden hervormd. Jonge bedrijven zouden daarnaast systematischer gekoppeld moeten worden aan regionale ondernemingen die als eerste klant kunnen optreden.
BSW wil investeren en gemeenten van schulden verlossen
Het Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW) pleit voor een investeringsprogramma voor infrastructuur. Ook zouden de federale regering en de deelstaat gemeenten financieel moeten ontlasten, zodat die weer meer infrastructuurprojecten kunnen uitvoeren. Op bestaande chemielocaties wil het BSW recyclingbedrijven aantrekken. Een digitaal portaal moet het contact tussen ondernemingen en overheidsinstanties eenvoudiger maken.
Voor de regionale landbouw stelt de partij afnamegaranties voor: openbare instellingen zouden daarmee verzekerd producten van boeren uit de regio inkopen.
Speciale economische zones klinken eenvoudiger dan ze zijn
Opvallend is dat zowel AfD als FDP speciale economische zones voorstellen. Bedrijven zouden in zulke gebieden bijvoorbeeld kunnen profiteren van financiële voordelen, lagere belastingen of minder regels. Het idee is in Oost-Duitsland niet nieuw. Na de Duitse hereniging werd al over dergelijke zones gesproken, maar ze werden nooit ingevoerd.
Volgens de MDR is uitvoering ook nu ingewikkeld. Niet alleen deelstaatwetten zouden moeten worden aangepast; ook federale en Europese regelgeving speelt een rol. Bovendien kan de regering van Saksen-Anhalt bijvoorbeeld niet zelf besluiten de lokale bedrijfsbelasting te verlagen. Daarover gaan de gemeenten.
Dat illustreert een fundamenteel probleem voor vrijwel alle economische verkiezingsbeloften: Saksen-Anhalt kan zijn economische koers niet los van de rest van Duitsland en de Europese Unie bepalen.
Partijen willen meer start-ups, maar plannen blijven vaak vaag
Over één punt bestaat opvallend veel overeenstemming: vrijwel alle partijen willen meer startende ondernemingen.
Volgens MDR-verkiezingsanalist Jens Hänisch blijven de verkiezingsprogramma’s echter vaak weinig concreet als het gaat om de vraag hoe dat moet gebeuren. Dat geldt bijvoorbeeld voor de samenwerking tussen bedrijven, hogescholen en universiteiten en voor de beschikbaarheid van kapitaal voor innovatieve ondernemingen.
Hänisch ziet in de programma’s ondanks de grote economische problemen geen werkelijk vernieuwend concept. De verschillen zitten volgens hem vooral in de politieke benadering: hoeveel moet de overheid ingrijpen, welke sectoren verdienen steun en onder welke voorwaarden moet publiek geld naar ondernemingen gaan?
Leuna laat problemen én mogelijkheden zien
Een centrale rol in de economische discussie speelt Leuna. Het omvangrijke chemiepark is een van de belangrijkste industrielocaties van Saksen-Anhalt en biedt duizenden arbeidsplaatsen. De chemische sector heeft het zwaar door gestegen energie- en grondstofprijzen. In Leuna waren recent ook faillissementen, onder meer bij Domo en diens opvolger Leuna Polyamid.
Tegelijkertijd wordt er nog altijd geïnvesteerd. Een Duits biotechnologiebedrijf wil in Leuna een fermentatiefabriek bouwen. De locatie wist daarbij volgens de MDR ongeveer veertig andere Europese vestigingsplaatsen achter zich te laten.
Een Canadees bedrijf breidt er de teelt van medicinale cannabis uit. Een Fins concern heeft bovendien een miljardenbedrag geïnvesteerd in een nieuwe raffinaderij die chemicaliën uit hout in plaats van aardolie produceert.
Op langere termijn zou het chemiegebied zelfs verder kunnen groeien. Er bestaan plannen voor ongeveer 200 hectare extra industriegebied tussen de snelweg A38, de zogenoemde Hochhalde Leuna en de hogeschool in Merseburg.
Verkiezingen in Saksen-Anhalt gaan over koers van de economie
Daarmee draait de economische discussie voor de verkiezingen uiteindelijk om meer dan afzonderlijke subsidies of bedrijfsvestigingen. Kiezers moeten ook kiezen tussen verschillende ideeën over de rol van de overheid en de toekomstige economische structuur van Saksen-Anhalt.
Moet de deelstaat vooral zijn bestaande industrie moderniseren en grote industriële locaties als Leuna versterken? Of moet zij sterker inzetten op nieuwe sectoren? En hoe actief moet de overheid bedrijven ondersteunen en tegelijkertijd voorwaarden stellen aan bijvoorbeeld lonen en arbeidsplaatsen?
De regering in Magdeburg kan die keuzes niet alleen uitvoeren. Saksen-Anhalt ontvangt aanzienlijke bedragen via de financiële verevening tussen de Duitse deelstaten en krijgt Europese middelen voor onder meer infrastructuurprojecten. Samenwerking met de federale overheid en de Europese Unie blijft daardoor belangrijk.
Op 6 september kiezen de inwoners van Saksen-Anhalt een nieuwe Landtag, het deelstaatparlement. Het zijn dus deelstaatverkiezingen en geen landelijke Duitse verkiezingen. Toch kan de toekomstige regering ook via de Bondsraad, waarin de zestien deelstaatregeringen vertegenwoordigd zijn, invloed uitoefenen op landelijk beleid.Juist bij de economie zal die wisselwerking tussen Magdeburg, Berlijn en Brussel een belangrijke rol blijven spelen.
Meer weten over de Duitse politiek?
Van CDU en SPD tot AfD, Groenen en Die Linke: lees in ons overzicht waar de belangrijkste politieke partijen in Duitsland voor staan.
