In Berlijn wordt een gedenkplaat onthuld voor Dora Richter, die in 1931 als eerste persoon ter wereld een volledige operatieve geslachtsaanpassing onderging. De plaat komt bij het Krankenhaus am Urban in de wijk Kreuzberg. Hier werd 95 jaar geleden de laatste operatie uitgevoerd. De gedenkplaat is een initiatief van Homolulu Berlin, dat de geschiedenis van lhbti’ers in de Duitse hoofdstad zichtbaar wil maken. Op 21 augustus vindt bij het ziekenhuis een herdenking plaats.
Dora Richter en de eerste geslachtsaanpassing
Dora Richter werd in 1892 geboren in Seifen, het huidige Ryžovna in het Boheemse Ertsgebergte. Als volwassene verhuisde ze naar Berlijn. Ze werkte aanvankelijk onder haar mannelijke geboortenaam als kelner in hotels, maar leefde privé als vrouw.
Na de Eerste Wereldoorlog ging Richter als huishoudelijke hulp werken bij het Institut für Sexualwissenschaft (Instituut voor Seksuologie) van de Duitse arts en seksuoloog Magnus Hirschfeld. Het instituut stond in de buurt van de plek waar tegenwoordig de Bondskanselarij staat.
Daar begon Richter in 1923 aan een reeks operaties. De laatste ingreep vond in juni 1931 plaats in het Krankenhaus am Urban. Daarbij werd bij haar een vagina geconstrueerd. Volgens de Berlijnse omroep rbb geldt deze operatie als de eerste succesvolle ingreep van deze aard ter wereld.
De gebruikte methode werd datzelfde jaar al in een wetenschappelijke publicatie beschreven. Arts Felix Abraham, die bij Hirschfelds instituut werkte, behandelde daarin de operaties van Richter en van de Berlijnse kunstschilder Toni Ebel. Ebel was de tweede persoon die een operatieve geslachtsaanpassing onderging.
Queer Berlijn in de jaren twintig
Initiatiefnemer Rafael Nasemann wil met de gedenkplaat voor Dora Richter ook aandacht vragen voor de lange geschiedenis van de lhbti-gemeenschap in Berlijn. Volgens hem waren er ruim honderd jaar geleden in de stad al ongeveer 180 plekken waar lesbiennes, homoseksuelen en trans personen elkaar ontmoetten.
De gedenkplaat maakt deel uit van de gratis stadsroute ‘Queere Held*innen’, die langs plekken en personen uit de lhbti-geschiedenis van Berlijn voert. De route kan te voet of per fiets worden afgelegd. Het huidige Vivantes Klinikum Am Urban ondersteunt de plaatsing van de gedenkplaat. Volgens een woordvoerder wil het ziekenhuis daarmee diversiteit en de queer gemeenschap ondersteunen.
Jarenlang was onbekend wat er met Dora Richter gebeurde
Lange tijd was niet bekend wat er na de machtsovername door de nazi’s in 1933 met Dora Richter was gebeurd. Haar levensverhaal leek daar op te houden.
Pas twee jaar geleden werd duidelijk dat Richter tijdens de Tweede Wereldoorlog was teruggekeerd naar haar geboorteplaats. Na de oorlog werd ze daar verdreven. Historische documenten uit het archief van de zoekdienst van het Duitse Rode Kruis tonen aan dat in 1946 in het Beierse Hilpoltstein een ontheemdenbewijs en vluchtelingenkaart op haar naam werden afgegeven.
Richter vestigde zich uiteindelijk in Allersberg in Beieren. Daar overleed ze op 26 april 1966, 74 jaar oud. Drie dagen later werd ze begraven.
Haar graf bestaat niet meer: het werd in 1998 na afloop van de grafrust geruimd. Tijdens onderzoek van rbb in Allersberg konden oudere inwoners zich Richter nog herinneren. Zij beschreven haar als een vriendelijke buurvrouw met een grote liefde voor dieren.
