Samuel Beckett door nazi-Duitsland: unieke dagboeken na bijna 90 jaar voor het eerst gepubliceerd

Bijna negentig jaar nadat Samuel Beckett door nazi-Duitsland reisde, zijn de dagboeken die hij tijdens die reis bijhield voor het eerst volledig gepubliceerd. Niet alleen de Duitse vertaling is nieuw: ook Becketts oorspronkelijke Engelstalige tekst verschijnt nu voor het eerst integraal. De zes schriften bleven tijdens zijn leven ongepubliceerd en zijn erfgenamen hielden een volledige uitgave lange tijd tegen.

De German Diaries bieden daardoor een bijzondere nieuwe blik op een van de belangrijkste schrijvers van de twintigste eeuw. De toen dertigjarige Beckett reist van oktober 1936 tot april 1937 door een Duitsland waarin de nationaalsocialisten hun greep op samenleving en cultuur steeds verder verstevigen.

Hij bezoekt musea in onder meer Hamburg, Berlijn, Halle, Erfurt en Dresden en ziet moderne kunst die enkele maanden later deels uit Duitse musea zal worden verwijderd. In Dresden blijft hij staan voor een schilderij van Caspar David Friedrich. Decennia later vertelt Beckett dat juist dit werk een visuele inspiratiebron vormde voor Wachten op Godot.

Becketts German Diaries bijna 90 jaar ongepubliceerd

Samuel Beckett schreef de German Diaries tijdens zijn reis door Duitsland van 1 oktober 1936 tot 1 april 1937. In ongeveer een halfjaar bezocht hij rond de dertig plaatsen. De reis voerde hem vanuit Hamburg via onder meer Berlijn en Dresden uiteindelijk naar München.

Het zijn geen gewone dagboeken binnen een veel groter autobiografisch oeuvre. De zes schriften vormen de enige dagboeken die Beckett ooit schreef. Zelf publiceerde de latere Nobelprijswinnaar ze niet. Na zijn dood in 1989 werden de schriften door zijn neef aangetroffen in Becketts woning in Parijs. Onderzoekers kregen later toegang tot het materiaal en fragmenten werden in wetenschappelijke publicaties gebruikt, maar een integrale uitgave bleef uit.

Ook de erven van Beckett stonden lange tijd afwijzend tegenover volledige publicatie. De persoonlijke aantekeningen waren immers niet door Beckett zelf voor uitgave bestemd. Uiteindelijk werd alsnog toestemming gegeven voor een complete editie. Daarmee is de nieuwe uitgave bij Suhrkamp veel meer dan een Duitse vertaling van een bestaand Engels boek. Voor het eerst kan Becketts oorspronkelijke Engelstalige dagboek in zijn geheel worden gelezen.

Een monumentale tweetalige uitgave

De nieuwe German Diaries tellen ruim 1300 pagina’s. De publicatie werd verschillende keren uitgesteld; aanvankelijk zou het boek al in april 2024 verschijnen. De wetenschappelijke editie is verzorgd door Mark Nixon, directeur van de Beckett International Foundation aan de University of Reading, en Oliver Lubrich, hoogleraar vergelijkende literatuurwetenschap in Bern.

De oorspronkelijke Engelse tekst wordt samen met de Duitse vertaling van Gaby Hartel afgedrukt. Dat is relevant omdat Beckett, die goed Duits sprak, in zijn Engelse aantekeningen voortdurend Duitse woorden en uitdrukkingen gebruikt en met beide talen speelt. De uitgave bevat daarom ook een uitgebreide woordenlijst en uitvoerige toelichtingen.

Delen van het materiaal waren overigens eerder bekend. Wetenschappers hebben de dagboeken bestudeerd en erover gepubliceerd. Ook verscheen in 2003 een gedeelte van de Hamburgse aantekeningen. De zes German Diaries als geheel waren echter nooit eerder beschikbaar.

Een jonge Beckett reist door nazi-Duitsland

Wanneer Beckett in 1936 naar Duitsland vertrekt, is hij dertig jaar oud. De wereldberoemde schrijver van Wachten op Godot is hij dan nog niet. Het is evenmin zijn eerste kennismaking met Duitsland. Tussen 1928 en 1932 bezocht hij acht keer Kassel. Daar woonde zijn nicht Peggy, op wie hij verliefd was geworden. Door zijn eerdere verblijven beheerste hij het Duits goed.

Aan de nieuwe reis gaat een moeilijke periode vooraf. Peggy overleed in 1933 aan tuberculose. In hetzelfde jaar stierf Becketts vader aan een hartaanval.

Tijdens zijn reis schrijft Beckett vrijwel dagelijks. Hij registreert musea en kunstwerken, treinreizen, maaltijden, gesprekken en zijn regelmatig opspelende lichamelijke klachten. Maar ondertussen ziet hij ook hoe het nationaalsocialisme steeds verder in het alledaagse Duitse leven doordringt.

Nazi-Duitsland gezien door een buitenlandse bezoeker

De German Diaries zijn geen politieke analyse van het Derde Rijk. Beckett reist niet als journalist of historicus door Duitsland. Juist de losse observaties laten echter zien hoe alomtegenwoordig de nationaalsocialistische ideologie inmiddels is geworden.

Tijdens een koffiepauze in Erfurt krijgt Beckett van een ober te horen wat hij spottend het „NS-Evangelie” noemt. Bij een wisseling van de wacht ziet hij plotseling de militaire ganzenpas.

In een pension in Berlijn krijgt hij op oudejaarsavond van de eigenaar het nationaalsocialistische wereldbeeld voorgeschoteld. Daarbij hoort ook openlijk antisemitisme tegenover mensen die volgens de man niet tot de Duitse gemeenschap behoren.

Beckett bezoekt in de Berlijnse Jüdenstraße bovendien het geboortehuis van Horst Wessel. Deze SA-man was na zijn dood door de nationaalsocialistische propaganda tot martelaar verheven.

In Hamburg luistert Beckett met andere pensiongasten naar een lange radiotoespraak van Adolf Hitler. Hij vindt het vooral vermakelijk dat de toehoorders het geleidelijk voor gezien houden en één voor één naar bed verdwijnen terwijl Hitler nog spreekt.

Het zijn dergelijke kleine scènes die samen een beeld vormen van het land waarin Beckett terecht is gekomen.

Beckett ziet een kunstwereld die op het punt staat te verdwijnen

Kunst vormt een rode draad door de German Diaries. Beckett bezoekt voortdurend musea en kerken en maakt lange lijsten van schilderijen, beeldhouwwerken en architectuur. Daardoor documenteert hij onbedoeld een Duitse museumwereld die korte tijd later drastisch zal veranderen.

Op 24 januari 1937 reist hij vanuit Weimar naar Erfurt. In het Angermuseum bekijkt hij werken van onder anderen Wilhelm Lehmbruck, Oskar Kokoschka, Wassily Kandinsky, Ernst Barlach en kunstenaars van de expressionistische groep Die Brücke.

Enkele maanden later zou zo’n bezoek niet meer mogelijk zijn. In september 1937 werden meer dan 700 moderne kunstwerken uit de collectie in Erfurt in beslag genomen. De nationaalsocialisten bestempelden veel moderne kunst als „ontaard” en verwijderden die uit Duitse musea. Juist voor die eigentijdse kunst toont Beckett veel belangstelling.

In Hamburg ziet hij bovendien expressionistische werken bij kunsthandelaar Hildebrand Gurlitt, die later een belangrijke rol zou spelen bij de verkoop van kunst die door de nazi’s in beslag was genomen.

In Dresden vindt Beckett een beeld voor Wachten op Godot

Een van de opvallendste momenten van de reis vindt plaats op 31 januari 1937 in Dresden. Beckett ziet daar Zwei Männer in Betrachtung des Mondes van de Duitse romantische schilder Caspar David Friedrich. In zijn dagboek omschrijft hij het werk eenvoudig als „charming”.

Pas veel later krijgt die korte notitie een bijzondere betekenis. Decennia na zijn reis vertelde Beckett aan een journalist dat het schilderij een visuele inspiratiebron was geweest voor Wachten op Godot, dat in 1953 voor het eerst werd opgevoerd.

Zo loopt er een onverwachte lijn van Caspar David Friedrich en Dresden naar een van de bekendste toneelstukken van de twintigste eeuw.

Berlijn: Menzel is „de beste”

Ook in Berlijn brengt Beckett veel tijd in musea door. In het Kronprinzenpalais is hij bijzonder enthousiast over Adolph von Menzel. Zijn oordeel is kort: Menzel is „de beste”.

Een tentoonstelling over zeden en maatschappelijke waarden in hetzelfde gebouw kan hem veel minder bekoren. De presentatie over onder meer liefde, gezin, leger, beroep en muziek noemt hij onuitstaanbaar.

Zijn kunstopvattingen zijn uitgesproken en niet gemakkelijk in één hokje te plaatsen. In Braunschweig noemt hij een familieportret van Rembrandt uitzonderlijk goed. Onder de expressionisten heeft Ludwig Kirchner zijn voorkeur boven diens collega Karl Schmidt-Rottluff. Beckett prijst Kirchners lijnvoering, smaak en kleurgebruik.

In Halle valt hem het antisemitisme van Emil Nolde op

Op 23 januari 1937 bezoekt Beckett Halle. Daar ziet hij Judas vor den Hohen Priestern van Emil Nolde.

Beckett reageert bijzonder scherp op de antisemitische voorstelling van Judas. Hij vraagt zich af hoe zo’n voorstelling mogelijk is, veroordeelt de gedachtewereld die er volgens hem achter schuilgaat en schrijft dat Nolde zich beter tot het schilderen van de natuur kan beperken.

Enkele dagen eerder had hij al kritisch over Nolde geschreven. Hij verbindt hem daarbij met de Noorse schrijver Knut Hamsun en vraagt zich af wat er bij dergelijke compromisloze Noord-Europese kunstenaars telkens dreigt mis te gaan.

De observatie in Halle is opmerkelijk. Beckett ziet antisemitisme in het werk van een kunstenaar wiens eigen werk tegelijkertijd door de nationaalsocialisten als „ontaard” werd vervolgd.

Propaganda, slechte maaltijden en darmklachten

De historische betekenis van de German Diaries maakt de aantekeningen niet voortdurend ernstig. Integendeel. Beckett schrijft net zo gemakkelijk over zijn ontbijt, slecht eten en zijn darmen.

Tijdens een dag in Weimar en Erfurt bekijkt hij het Goethehuis van buiten, reist hij naar het Angermuseum en bewondert hij de gotiek van de Dom van Erfurt. Het Augustijnerklooster, waar Maarten Luther als monnik leefde, slaat hij over. Terug in Weimar wordt zijn wandeling uiteindelijk door diarree verkort.

De Duitse keuken kan sowieso zelden op zijn goedkeuring rekenen. Beckett vraagt zich op een gegeven moment af wat er in Duitsland eigenlijk te eten valt. In München gaat hij na een slechte groenteschotel naar de bioscoop. In Bamberg bestelt hij twee bier. Hij krijgt thee.

Maar juist die alledaagsheid staat voortdurend naast de politieke werkelijkheid. In een herberg in Bamberg eet Beckett een boterham met worst terwijl hij Joseph Goebbels leest over de toekomstige culturele bloei van Duitsland.

Wanneer hij in München leest dat het tijdperk van de moderne kunst eindelijk zou zijn „overwonnen”, is zijn geduld vrijwel op. Hij schrijft dat hij binnenkort werkelijk begint te kotsen – of naar huis gaat.

Een uniek document uit Duitsland in 1936 en 1937

Beckett zelf twijfelde tijdens zijn reis aan het nut van zijn dagelijkse schrijfwerk. Hij noemde zijn dagboek idioot en vroeg zich af waartoe zijn eindeloze lijsten van kunstwerken eigenlijk dienden.

Bijna negentig jaar later hebben juist die details een bijzondere historische en literaire waarde gekregen.

De German Diaries laten nazi-Duitsland zien door de ogen van een jonge buitenlandse schrijver die nog niet weet dat hij later tot de belangrijkste auteurs van de twintigste eeuw zal behoren. Hij registreert geen grote historische gebeurtenissen, maar wat hij tijdens treinreizen, museumbezoeken, maaltijden en toevallige ontmoetingen om zich heen ziet.

Ondertussen loopt hij door museumzalen waarvan de collecties enkele maanden later door de nationaalsocialistische cultuurpolitiek worden getroffen. En op 31 januari 1937 staat hij in Dresden voor twee mannen die naar de maan kijken. Beckett schrijft één woord op: „charming”.

Het beeld zal hem niet meer loslaten.