De veelgeprezen film Fatherland (Vaterland) van regisseur Paweł Pawlikowski is vanaf donderdag 3 september in de Duitse bioscopen te zien. De zwart-witfilm over schrijver Thomas Mann en zijn dochter Erika kreeg in mei al veel lof tijdens het filmfestival van Cannes. Nu de film in Duitsland uitkomt, behoort hij volgens de Süddeutsche Zeitung zelfs tot de beste films van het jaar.
Hanns Zischler speelt Thomas Mann, Sandra Hüller zijn dochter Erika en August Diehl is te zien als zoon Klaus Mann. In slechts 82 minuten vertelt Pawlikowski over de terugkeer van de familie Mann naar Duitsland in 1949 – vier jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog en aan het begin van de Koude Oorlog.
Terug naar het land dat Thomas Mann ontvluchtte
Thomas Mann woonde tijdens het naziregime in ballingschap en groeide vanuit de Verenigde Staten uit tot een belangrijke Duitse stem tegen Hitler. In 1949 keerde hij terug naar Duitsland om in Frankfurt am Main en Weimar toespraken te houden ter gelegenheid van de tweehonderdste geboortedag van Goethe.
Daarmee belandde hij onmiddellijk in de politieke werkelijkheid van het naoorlogse Duitsland. Het land was inmiddels verdeeld in een westelijke en een oostelijke invloedssfeer. Zowel in het Westen als in het door de Sovjet-Unie gecontroleerde Oosten werd geprobeerd de beroemde schrijver voor politieke doeleinden te gebruiken.
Juist die positie van Mann staat centraal in Fatherland. Welke betekenis kunnen literatuur, cultuur en zorgvuldig gekozen woorden nog hebben in een land dat enkele jaren eerder verantwoordelijk was voor massamoord en verwoesting?
Erika Mann stelt haar vader ter discussie
Volgens de Süddeutsche Zeitung (SZ) kiest Pawlikowski daarbij niet eenvoudig partij voor Thomas Mann. Vooral dochter Erika confronteert haar vader met de vraag of zijn geloof in literatuur en mooie formuleringen werkelijk iets kan veranderen.
Dat conflict wordt nog scherper wanneer tijdens de reis het bericht komt dat Klaus Mann zichzelf van het leven heeft beroofd. Thomas Mann wil zijn reis desondanks voortzetten. Hij vindt dat er grotere belangen op het spel staan. Erika reageert woedend. Zij verwijt haar vader zich terug te trekken in een wereld van woorden, terwijl om hen heen de gevolgen van het nazisme nog overal zichtbaar en voelbaar zijn.
Kunst tegenover de Duitse geschiedenis
Recensent David Steinitz ziet daarin een van de grote kwaliteiten van de film. Pawlikowski maakt volgens hem geen eenvoudige tegenstelling tussen een naïeve vader en een dochter die de werkelijkheid beter begrijpt. Evenmin presenteert hij kunst en cultuur als vanzelfsprekende geneesmiddelen voor de Duitse samenleving.
In plaats daarvan stelt Fatherland de vraag wat kunst überhaupt vermag tegenover geweld en geschiedenis. Thomas Mann gelooft nog altijd in de kracht van het woord. Tegelijkertijd ontmoet hij een Duitsland waarin voormalige nazi’s alweer een plaats in de samenleving hebben gevonden en waarin Oost en West proberen cultuur voor hun eigen politieke doeleinden in te zetten.
De SZ noemt de film een klein en bescheiden meesterwerk met een uitzonderlijke helderheid.
Sandra Hüller en Hanns Zischler
Ook de vorm van de film krijgt veel lof. Pawlikowski, bekend van onder meer Ida en Cold War, filmde opnieuw in zwart-wit. De grotendeels statische beelden, het zware meubilair en de sfeer van de late jaren veertig geven Fatherland aanvankelijk iets zwaars.
Toch wordt de film volgens Steinitz nergens een plechtige historische les. Juist de combinatie van ernst en lichtheid voorkomt dat de geschiedenis verstikt onder haar eigen gewicht.
Sandra Hüller als Erika Mann en Hanns Zischler als Thomas Mann spelen daarbij een belangrijke rol. De scènes zijn ingetogen, maar volgens de recensent tegelijkertijd bijzonder intens. Ook het camerawerk en de zeer precieze montage dragen daaraan bij.
Van Cannes naar de Duitse bioscoop
Fatherland ging in mei in première tijdens het filmfestival van Cannes. Duitsland Vandaag schreef toen al uitgebreid over de enthousiaste ontvangst van de film en over Pawlikowski’s portret van de familie Mann. [Lees hier onze eerdere bijdrage over Fatherland in Cannes.]
Daarna was de film onder meer openingsfilm van het Filmfest München. Vanaf 3 september 2026 kan ook het reguliere Duitse bioscooppubliek de film zien.
De SZ laat weinig twijfel bestaan over haar oordeel. Steinitz noemt Fatherland een van de beste films van het jaar. Een film van slechts 82 minuten, maar volgens hem met een uitzonderlijk scherpe blik op kunst, schuld en de moeizame verhouding van Duitsland tot zijn eigen verleden.
Fatherland (Vaterland), Polen/Duitsland/Italië/Frankrijk 2026. Regie: Paweł Pawlikowski. Scenario: Paweł Pawlikowski en Henk Handloegten. Met Sandra Hüller, Hanns Zischler en August Diehl. Speelduur: 82 minuten. Duitse bioscoopstart: 3 september 2026.