De Duitse cultuurwetenschapper en germanist Helmut Lethen is op 13 augustus op 87-jarige leeftijd in Wenen overleden. Lethen behoorde tot de invloedrijke Duitse cultuurwetenschappers van zijn generatie en had bovendien een opvallend sterke band met Nederland. Bijna twintig jaar werkte hij aan de Universiteit Utrecht.
Helmut Lethen en Nederland
Lethen werd in 1939 geboren in Mönchengladbach. Zijn levensloop weerspiegelde een deel van de politieke en intellectuele geschiedenis van het naoorlogse West-Duitsland. In de jaren zestig raakte hij betrokken bij de studentenbeweging en later bij het maoïsme. Zijn politieke overtuigingen bemoeilijkten aanvankelijk zijn academische loopbaan in West-Duitsland.
Nederland speelde vervolgens een belangrijke rol in zijn wetenschappelijke carrière. Lethen studeerde onder meer in Amsterdam en was van 1977 tot 1995 verbonden aan de Universiteit Utrecht, eerst als docent en later als hoogleraar. Daarna vertrok hij naar Rostock. Van 2007 tot 2016 stond hij aan het hoofd van een internationaal onderzoeksinstituut voor cultuurwetenschappen in Wenen.
Een van zijn bekendste werken, Verhaltenslehren der Kälte uit 1994, schreef Lethen grotendeels in Maarssenbroek. Het boek over gedrag en mentaliteit in het Duitsland tussen de twee wereldoorlogen bezorgde hem internationale bekendheid. In 2014 won hij met Der Schatten des Fotografen de prestigieuze prijs van de Leipziger Buchmesse in de categorie non-fictie.
Van studentenprotest tot hoogleraarschap
Ook Lethens eigen leven vormde een spiegel van de Duitse geschiedenis. Hij maakte de studentenprotesten van de jaren zestig mee, bewoog zich in radicaal-linkse kringen en bouwde later een internationale wetenschappelijke carrière op. In 2020 blikte hij daarop terug in zijn autobiografie Denn für dieses Leben ist der Mensch nicht schlau genug.
De Nederlandse germanist Ewout van der Knaap besprak die autobiografie in 2021 uitgebreid voor De Nederlandse Boekengids. Daarbij besteedt hij bijzondere aandacht aan Lethens Nederlandse jaren, zijn politieke ontwikkeling en de soms moeizame verhouding tussen zijn ideeën en de academische wereld.
Van der Knaap laat bovendien zien hoe Lethens jaren in Nederland onderdeel werden van een veel groter levensverhaal: van de Duitse protestgeneratie en het maoïsme tot zijn latere positie als een van de bekendere cultuurwetenschappers in het Duitse taalgebied.
Verder lezen: Ewout van der Knaap over Helmut Lethen → Herinneringen van een cultuurwetenschapper: over het potentieel van de protestgeneratie
